ELIYÊ EVDIREHMAN

1920 - 1994

Home |Destpk|Ana Sayfa

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Eliy Evdirrehman. Nivskar, helbestvan

LI SER IYA - ROMANA KURD ELY EVDLREHMAN


Naveroka v romana Ely Evdilrehman qedirbilind, rpleke ji tekona neteweya Kurd ya dij kirinn dewleta dagirkera Roma Re e. Naveroka v romana Ely Evdilrehman qedirbilind, rpleke ji tekona neteweya Kurd ya dij kirinn dewleta dagirkera Roma Re e. Byer di saln 1920-1930 de qewim ye. Roman li ser hm brannn tevby y er x Evdilbarye xbava Hmd El, her weha j bi hesabhildana avkanyn droknasy dukmentn arv hatye nivsandin. Nivskar nav nex ngarn bedewty de ruh serphatya droky re girday ma ye. Di roman de teqleke berbiav hatye dann li ser hz bawerya pismamtya Kurdan Ermenyan ya ku ji mj ve pk hatye. Di nivsek ku min di www.kurdistanpost. ru de ev peyv pirs weke gotyar li hev rz bib ku; Roman asmana ziman e.


Roman hnera wjy ya ku xwe gihandya asta heri bilind e.
Roman himendya jyan ye! Ziman ku xwe gihandbe qada roman, d dij qedexeyy xwed ek hzdar e.
Roman ji bo zimanek neteweyeki hm heri grane h nay tewandin.
Roman j bo zimanek dtr were wergrandin d dibe wjeya chan!
Ziman bi weya roman derket qada bilin ji zimann dtir roman wergerandin Kurd.
d bi ziman roman dikar xwe ji karektern jhan re bi ziman xwe kompore bike.
Roman wjeya xas ya chan bi ziman xwe sud bitsine ji wjeya cihan re danstand dibe.
ro bi van berhemn kurd y roman ber bi av k dakare bibje romana Kurd nn !? Edebyata kurd nn e! Ev kes ku nekare bibje romana kurd nn e, awa dikare bibje ziman kurd ne ziman e!? Ev kes ku nekare bibje ziman romana kurd nn e, awa dikare bibje neteweya kurd nn e!? Ev kes ku nekare bibje ziman romana kurd neteweya kurd nn e, awa dikare bibje Kurdistan nn e!? Ev kes ku nekare bibje; ziman romana kurd, neteweya kurd Kurdistan nn e ava dikare bibje maf rewa y syas weke self determnasyon nn e!?
***
Heyan dema saln 1980y, hjmarn romana kurd bi dyalekta kurmanc belko ji tilyn byan derbas nebibn. Cara yekemn Ereb emo di sala 1934an de li Ermenstana dema Sovyet bi nav ivan Kurd starta romana Kurdi da. L pa v behrem him bi hjmar him j weke noveln tr tij gor pwst daxwazya wjeya neteweya kurd berhem nehatin afirandin. Roman bi pketna ziman ve girday ye. Ango roman ziman, ziman j roman bi p dixn e. Ji bo w standardzebna ziman netewey, gor berhemn weke novel/roman ve girday ye. Daku di nava berhemn wjey de roman, her zdetirin ziman bi pve dixne. Ziman, gor berzbna berhemn weke roman berz e. Li, Sovyeta ber, bi taybet j li Ervan, bi saya nivs romana kurd, her iqas kmasy xwe hebin j, ji bo pketina ziman kurd roleke mezin lstye. L mixabn ji sedema ideolojyek hik ji qutkirina tkilyn derve, pa sala 1946 virvetir nebikaranna tipn latn berhemn ku bi tpn kirli dihatin afirandin, mecal nedidan ku xwendevann kurd yn seranser chan bi taybet Kurdistan xwe bighne van berheman wjey bi taybet novelan! Wer xuyaye ku di v roj paeroj de tipa alfabey ya latn ji bo kurdan dibe tipek sereke irg. Ev berhemn ku bi kirl ereb hatine nivsn daku transkirib latn bibin ji bo standardizekirina ziman, alfab hewildana yekgirtina netewey, wateyek xizmeteke giring be. Kurd Sovyeta ber, niviskar pir aly jr Ely Evdilrehman ev romana ku mijara xwe ji serhildana Kurdistan ya ji saln 1920-1930 standye nav w er Li ya ye, daku bi tpn kirli hatye nivsn, bi w helwst ji aly Hejar amil ve tiranskrp latin b ye. Di heman dem de berhema Elaadn Secad Ritey Mrwar j ji aly Weann Pr ve ji tipn Ereb transkirp latin dibe weke dyalekta soran d hatye weandin. Dema pa damezrandina Sovyet, Kurda weke; Ereb emo behremn w bi nave ivan Kurd, Dimdim, Berbang, Jyana Bextewar roman nivsne ap kirin e. Ely Evdirehman Gund merxasa, er ya da gelek din, Hecy Cind Hawar, Sehid bo Kurd Rew berhemn roman y pin in. Pa j Wezir Eo, Ehmed Hepo, Leker Boyik di qada edebyat de bi rumet derketine hol. Romana Kurd li Sovyet bi zdetirn weya xwe weke drok, kronolojk, dukumanter, otobyografk bi hesreta welatevnyek payebilind daye nivsn. Romana Kurd, raliteyeke ku weke roman geleki di tesira edebyata Rs Sovyet de j ma ye. L ji aly naverok de bi rik folklora kurd bi akeray xwe t de nan daye. Ev kitba er Li ya minakek ji romana Kurd Sovyet ya balk e. Li vira em pvistya kiritikkirina kitb ji aly tarz, uslub, edeb estetik ve nabnin. Ev nirx maf we xwendevan edebyatnasan e. L me pwst dt xwest ku em helwsta metodolojya roman ya drok, transkripsyona ji kirili bo latn, guhernn ku me di ktb de pk ann e bi kurtas agah kir ye.


Ber her tit v roman mijara xwe ji serhildana azadya Kurdistan ya yay Agiry ya saln 1926-30y standye. L weke lkoln ne, zdetirin bi fantezyn xwe yn hissi yn edeb hnand ye. Xwestye ku bizava azadxwaz ya kurdistan fedayyn kurd y weke x Zayr bide nasn, ne gor realte belko piran li ser daxwaza xwe ango kehreman ku di dil niviskar birz Eli Evdireman de ye tasvir kir ye. Ev j metodek niviskary ye div ev metoda w j hewcey irovekirin ye, belku dewlemendya hissn nivskar ango Ely Evdirehman ye. Di roman de ch b ch tesira helwsta asoya dirok weke idoloj ya qalibn Sovyet j bi ch b ye. Ji w bon rexneyn xweser Yn li ser kiretn sovyet berbiav nn e. Ku heman dem de alikarya Tirk, ran Sovyet li dij Kurda ye ku heman dem de Kurdistana sor hilweandin..


Giringya roman ji aly tarixve ev e ku di saln 1926-30y de serhildana Kurdistanyan ku li herma serhed destpkirb, bi zind berbiav kirye. Daku bizava nitimanperver azadxwaz ya gel kurd ji wan pkannan weke minakyan bistne diroka xwe li ser van serphatyan rawerde bike rewa w roj bibrbne bighne roja royn heta peroj re bibe desse dell. Li Sovyeta ber belko Turkmenstan Azerbeycan ne t de, l li chn dtir kurd bi zaravaya kurdn herema Kurdistan ya Serhed dipeyivin. Ev ji aly ziman edeb ve j ji hev dr nnin. Kurdya edeb ya Kurdn Sovyeta ber ji alyn hinek termolojyan ve belko cuday hebin l ev cday zde berbiav nabin. Edebyata Kurd ya dema li Sovyeta ber daku di rewek izolekiri de bi pket ye, ji aly hevoksaz ango sentaks ve hinek taybeti t de bi ch bne. Dema ku Memosta Hejar amil bi destxwe ev behrem ji kirl transkiripsyon latn kir, orjinalteya w parast, l ji aly terminiloj ve, ev peyvn ku ro li Kurdistan bi ch bne esas girt bi esasi peyvn kurd yn ku ro li Bakur Kurdistan bikar tn esas girt hinek guherin sererasti bi kar ann. Peyvn ku ji rus, ermen, azer wergirtine gor kurdya royn guhern pk ann. Ev keda k ku di amadetya v ktb de ku derbas b ye, bila dest wan nee! Rya wan her vekir be.. Ely Evdilrehman K ye? Ely Evdilrehman; di 29.11.1920 de li Wan, gund Bayrik de di malek koer de ji dayka xwe bye. Zaroktya w di nava zelly de derbaz bye. Ew hn e sal b, di sala 1926 de Roma re malbata bav w tev 4.500 kesn ji Kurd era Birka mecbr mihacirya Sovyta ber dibin. Ely pik xwe dighne destkeftyn perwerdeyyek ba. Di sala 1932y de dibistana seretay li Mintqa Nahivan di gund awlkay de diqedne. Ely Evdilrehman; di zaroktya xwe de ji helbest nvsan hezkirye end helbest w di sala 1932ya de, di rojnameya Rya Teze de hatine weandin. Di sala 1941 1942yan de fena gelek hemwelaty Sovyet, perwerdeyya ek bi karann dibne. Pa bi rzedil die er di nava desteya partzanye de weke Kovpak Karasy de efsery dike. Di desteya radyoy de kar dike. Her weha malbata xwe c dihle die er dij fazm.


Di nava desteya partzanya er giran de ji kraynay, Blorsyay heta snor Almanyay weke gelek kurda li cure cure herman daxl er dibe alakyn serkeft bi kar dixne... Ely Evdilrehman; pa er chan y duyemn vedigere gund xwe di lona 1945 de li nsttya rvan ya dewlet de di dibistana pdagojy de bea Zanyarya Navnetewey de dest bi teza xwe ya bilind dike. Teza xwe li Azerbaycan t qeblkirin ev di sala 1949y de li bajar Beky doktora xwe temam dike. Sala xwendin ya 1949-1950y de di nehya Basarkera Ermenstan de dibistana gund axrly de dersn navneteweyy dide weke rvebir j dixebite. Di dawya heman sal de w weke serwr para civaknasy ya Sovyta Nehyye de dixebite. Di sala 1953ya de die bajar rvan; di Wezareta Perwerdey ya Ermenstan de dibe mufetti. Pa j di rojname ya Rya Teze de dibe nvskareki profesyonal kar dike. Ely Evdilrehman, di sala 1959y de bu berendam Yekitya Rojnamevanya YKSS. Di sala 1960 de j b endam Yekitya nvskarn YKSSy. Sala 1955, dibe sala destpka afirandina berhemn Ely Evdilrehmane pin. Hema w sal de gelek maqale, serphat wergerandin ji ziman Azerk yn din ji bo rojnemaya Rya Teze tne nvs apkirin. Wusa j di Rodyoya rvan Bea Kurd de tne pkkirin. Berhemn Ely Evdilrehman: Morof (Helbest-1957), Xat Xanima Drsim (Roman-1959) Hiyarbn (helbest-1959) Afrandina Nivskar Kurd Sovyt (serhat-1961) Du Dil Hezkir (Pexan-1961)I Pa wan salan ev her zdetirin li ser afirandina kitbn hnkary ji bo ziman Kurd berheman diafrne. D (Pexan-1965), Gund Mrxasan (Roman -1968), Gulstan (Helbest- 1974), htram (Azerk / helbest -1975. Welger: amil Esgerov), Brann Serphat (1979), Hesreta Min (Roman-1983). Ev romana Ely Evdilrehman ya er Li ya / x Zahr (1980) di nav wjeya me de nexeyek afirandina n ye w di nava xwendevanan de adbnek mezin pva xistye.

Hejar AML

Rojnema RYA TEZE N 7 (4976) Trmeh /Iyul/ SALA 2020. r. 4

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Xebatkarên Rojnema Rya Teze. Ji destê çepê ber bi rastê: Tîtal Mûradov, Emerîkê Serdar û Elîyê Evdilrehman

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Beek ji miqala Temûrê Xell ya ser nave

Ely Evdilrehman k ye?


PIRS: Tu dikari li ser efrandxnn xwe yn apby end giliyan bj ?


E.EVDILREHMAN: Pirtka min ya pin "Xat Xanim" t navkinn. Ev pirtk di sala 1958'an da hat weandin bi taybet li ser jyna kurdn Tirky hatye nivsandin. V hukmeta bbext i anye ser kurdan ev yeka naveroka v pirtk pktne. Diroknivs tirkan dibjin: "Welat me da kurd tunene, tirkn ser yan hene, wana ziman xwe y zikmak brkirme, dem b ew ziman xwe y d, bi tirk gotina bikin" l bel, Rom da bi mlyonan kurd hene, ew ji dixwazin xwey edebyat anda xwe, wek zarokn wan bi ziman xwe bixwnin, serokty li hebnn xwe yn sererd binerd bikin ku dewlemendya qan droka wan ji di chan da b naskirin.

Hukmeta Tirky ew r dirb li ber kurdan dadane dixwaze ev gel rohilat wunda bibe, bike dil xulatn xwe. L wana hilnedane ser hesb ku chan kurdan nav dike leheng bin derya (behr, dengiz) r yan, kurd tu wext li ber zakonn Rom qels nebne, tim ji bo azad serbestya xwe er kirye. Ev tekon roj bi roj gur gumreh dibe. Wan enga da jina kurd ek hildida li di dijmin bi mran ber xwe dida.

Aha hema mrxas v pirtka min jina kurde mrxase. Dema mr w dimire, ew serkary li la xwe dike, bona azad serbesty li Dersim li diji zevtkarn bnamus beref er dike, Ew bi kirinn xwe va av hukmeta tirkan ditirsne wana zendegirt dihle. Friz egtya w serkara kurda jin ne ku ten li Tirkiy l her waha welat cnar ji bela bibe, wek mrxasa kilama davjine ser w ev strana gihitye heylo v dewra me. Bona wi kar ku kurdn Dersim bi serokatya Xat Xanim cara dudu ranebine dij hukmeta Rom gelek efkirm baxandina didine kurdn hla Dersim.

Pey v pirtka min ra, ya bi nav "HIYARBUN" ap b. Ew bi tay beti li ser Kurdistana ranye. er Kurdn ran, ji bo avakinna komara Kurdistan bi serokatya Qaz Muhamed niv v pirtk girtye. Niv w pirtk helbestn, ew ji li ser rewa kurdn rannin.

Di pirtka "D" da serphat hatine cwarkirin, Naveroka van serphatyan li ser kurdn Yekitya Sovyetin, ku ew jyana tr tij derbaz dikin. W da her wusan ji serphatyn li diji erf-edetn neba kevneopyn zyankar ch girtine.

Romana "GUND MRXASA" ji bo serhildana x Seyd hatye nivsandin, dema hukmeta Tirky ev serhildana bi hovt hincirand, v car dest bi xezakinn kor-pkinna kurda kir, l kurdan disa bi cengawer dest bi er dij Rom kir. yayn Kurdistan destn xwe da xwey kirin, ne hitn ku decal bikevine wir, Helbet mrxas v Roman gel bi xweye law w ji paila gel derketine.

Pey vi eri ra weke 5700 mal kurda mihacir welat Sovyet kirin, hukmeta wr deri derg xr xwey xwendin ptayn ber wana vekir, zarok wan bi ziman xwe y d xwendin. Kurdn mihacir tev birayn xwe yn ris, ermen, gurc, azer geln mayn li dij neyarn civak er kirin welat xwe dane paqikirin, Ew ketine qama jyana nh, azad bextewar.

PIRS: Kerema xwe tu end gotina ji bo w yek da bji, ika tu niha li ser i dixebit d ztirek ty bi i va xwendevanan bidi akirin ?

E.EVDILREHMAN: Bawer bikin eva sala eane, weki ez ser romana xwe ya drok-bedewtiy bi nav "Ser iyan da" dixebitim. Eva nemaze li ser er kurdan, di nav saln 1928-1930'an li bereka Girdaxye, weki kurdan nava wan salan da li pea Girdax erek away giran danne bi hezaran leker Rom serbazn w awa hatine hincirandin, ev pirsa naveroka roman pk tine. Ev romana min amadeye, ten hviya apkirinye.

Bil w, ez niha dsa ser roraana "Murtule Beg" dixebitim, awa t zanin ew xwemr nava Muks b. Pirtka "Gulistan" di sala 1974'an da li Rewan hatye apkirm. W da end serphat helbest li ser Lenn mezin, orea Oktobr evn hene. Pareke w pk Kurdistanye ku ji bo erkari ya kurdan li dij zevtkaran ji bo maf arens serxwebn.
Pirtka "Hebandin" li bajar Bakuy bi ziman Azeri, d sala 1975 an da hatye apkirin. Naveroka w bi taybet li ser birat dostanya geln welat Sovyetye. Serphatk li ser Ahmed Xan hatyenivsandin. Di v pirtk da wusan ji end helbestn evn y cwar bne. Bi gilk min xwendevann azer bi erf - edet, rabn rnitin efrandinn kurda ra kirye nas, wek gel kurd dikare bi mrxas er bike, ber dijmin qels nebe dikare edebyata xwe anda xwe i pda bibe, nava edebyata chan da navek hja bigire.

Min ar sala di nava desta partzana da li diji almann erbaz berxweda, tev birayn xwe li dij fastan cenga jyin-mirin da nye angori hza xwe j nehtiye wek dijmin welat me zevt bike. Pirtka min bi nav "Brann Serhat" bi taybet li ser v pirsye. Di nav serhatyan da jyna zaroktya min cih girtye. Beri end mehan berevoka min ku tda gelek helbesten cih girtye bi nav "Hesreta Min" der . W da gelek helbest hene ku min avtye li ser kurd Kurdistan.


Kovara Roja N 4 / 1984

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

by Rebwar K- Tahir

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Diya min (My Mother)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Rêza paş: Şeroyê Misto, Mehemed Babayêv, Celîlê Celîl, Wezîrê Eşo.
Rêza navîn: Eliyê Evdilrehman, Rehîm Qazî, Nado Maxmûdov, Heciyê Cindî.
Rêza pêş: Mîkayêlê Reşîd, Casimê Celîl.
Sala 1954-1955

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

KURDISH AUTHORS

 

 

 

 

 


Foundation For Kurdish Library & Museum