JINA KURD
Kurdish Woman
Weşana «Parastina Dayiktiyê û Zaroktiyê» Moskova
- Maternal and child.
Moscow. 1927
N A Smirnov
Jina Kurd
Weşana «Parastina Dayiktiyê û Zaroktiyê» Moskova
The Working Woman of the East
N. A. Smirnov
The Kurdish Woman
Published by “Protection of Motherhood and Infancy,” Moscow.
«KARKERA ROHILATÊ»
Di bin redaksiyona V. A. GURKO-KRJAJÎN de
N. A. SMIRNOV
JINA KURD
WEŞANA «PARASTINA DAYIKTIYÊ Û ZAROKTIYÊ» NKZ
MOSKOVA — 1927
Tipografiya û Çapxaneya
«PRESYA SOR»
Malaya Gruzinskaya,
Kûçeya Stolyarniy, h. 5-7
Glavlit № 93947.
Tîraj 7.000 nusxe.
Bi tayînkirina Beşa Karker û Gundiyan a Komîteya Navendî ya VKPb, em rêzefîlma «Karkera Rohilatê» derdixin, armanca xwe ew e ku em ji girseyên fireh ên xwînerên sovyetî re derfetê bidin ku bi jiyana rojane, rewşa hiqûqî û aborî ya jina Rohilata sovyetî û ya derveyî welat nas bibin.
Ji bilî vê, divê ev rêzefîlma ronahiyê bide ser xebat û serkeftinên partî û hikûmetê di warê rizgarkirina jina kedkar a Rohilatê de.
Di her broşûrekê de, ya ku dikeve nav rêzefîlmê, kurte-agahiyek li ser komar an herêmeke ku gelê wê lê dijî, aboriya wê û avahiya wê ya civakî tê dayîn.
Di broşûrên li ser jina Rohilata derveyî welat de, ji bilî vê, agahiyek li ser tevgera neteweyî-şoreşgerî ya wî welatî heye. Rêzefîlmê van broşûran dihewîne:
1) azerbeycanî, 2) gurc, 3) dağıstanî, 4) osetînî, 5) tirkmen, 6) ermen, 7) ûzbek, qazax, 9) başkîr, 10) tetar (ya Volga û ya Kirimê), 11) buryat, 12) oyrat, 13) yakut, 14) mariy, 15) votyak, 16) kalmîk, 17) çuvaş, 18) tacîk, 19) kurd, 20) mordov, 21) kabardîno-balkar, 22) çeçen, 23) afgan, 24) tirk, 25) çînî, 26) fars, 27) ziryan, 28) kamçadal.
Nivîskarên broşûran endam-karkerên Yekîtiya Zanistî ya Rohilatnasiyê li cem CÎK'a SSSR'ê ne. Rêzefîlm di bin rêveberiya birêvebirê Beşa/Beşa Neteweyên Kêmasî ya agitpropa Komîteya Navendî ya VKPb, heval S. M. DIMANŞTEYN û di bin redaksiyona giştî ya endamê prezîdyûma Yekîtiya Zanistî ya Rohilatnasiyê, heval V. A. GURKO-KRJAJÎN de tê weşandin.
Weşanxaneya «PARASTINA DAYIKTIYÊ Û ZAROKTIYÊ».
KURD
Agahiyeke Giştî
Kurd li ser axa pênc dewletan dijîn. Li SSSR'ê ew parçeyekê Ermenistan û Azerbeycanê dagir dikin; li Farisê herêmên rojavayî, yên ku bi Kermanşah, Senne û Gola Urmiyê re sînor in, û ji bilî vê, koloniyên kurd li Xorasanê hene, ku ew di sedsala XVI de hatin koçberkirin. Bi tevahî li Farisê kurd nêzî milyonek in. Li Tirkiyê kurd parêzgehên başûr-rojhilatî (wîlayetên: Dîyarbekir, Wan, Bidlîs, Erzîrom û hwd.) dagir dikin; bi tevahî li vir kurd heta 1½ milyon in. Kurdên farisî û tirkî, wek gustîlekê, komarên sovyetî yên Ermenistan, Azerbeycan û Tirkmenistanê dorpêç dikin. Di dawiyê de, li Iraqê, di wîlayeta Mûsilê de, heta 450 hezar kurd dijîn, û li Sûriyê, di herêma Helebê de, heta 100 hezar. Bi tevahî kurd heta 3½ milyon têne hejmartin, bi vê yekê ku ev hejmar nêzîkî ye, ji ber ku statîstîkeke rast ne tune. Ji ber belavbûna wan li ser axa çend dewletan, kurd neteweyeke siyasî-yekbûyî pêk nayînin, her çend ew bi awayekî jiyaneke rojane hema hema yek in, bi zaravayên cuda yên zimanekî diaxivin û pir hêdî hêdî bi gelên derdorê re tevdihev dibin.
Kurd çiyayên xwe çend sedsalan beriya zayîna me dagir kiribûn. Lê ji demên herî kevn ve ew...
...jiyana xwe ya serbixwe winda kirin û her tim dikevin nav yek ji împaratoriyên rojhilatî: ya asûrî, farisî, partî, romayî, erebî, moxolî û, di dawiyê de, ji destpêka sedsala XVI de, ya tirkî.
Tevahiya jiyana kurdan bi têkoşîna li dijî desthilata navendî ya van dewletan ji bo serbixwebûna xwe tije ye. Piştî ku Kurdistan di 1514 de li xwe zêde kir, tirk tenê di 1834 de li vir bi cih bûn; lê belê, piştî vê jî serhildanên mezin ên li dijî desthilata navendî neqediyan, ya herî mezin ji wan, ya ku bi serokatiya şêx Obeydullah di 1880 de pêk hat. Avahiya patrîarkal-eşîretî ya kurdan feodal-serokê eşîretê dide pêşiyê, yê ku di jiyana eşîret û binemala xwe de roleke taybet dilîze. Feodalên kurd ên herî bi prestîj karîn li dora xwe eşîrên kurd kom bikin û wan rakin, bê guman, di berjewendiyên xwe de û ji bo parastina maf û desthilatên xwe yên feodalî, ji bo têkoşîna li dijî desthilata navendî (ya tirkî û ya farisî). Li rex çalakiya wisa reaksiyoner a feodalên kurd, mînakî, ji destpêka sedsala XX de, çalakiya neteweperestên kurd pêş dikeve, ya ku ber bi yekkirina hemû kurdan ve, her wisa ji bo têkoşîna li dijî desthilata navendî ve tê armanckirin.
Karê neteweperestan yek e: bidestxistina yekbûn û serbixwebûna Kurdistanê. Şêx Obeydullah cara pêşî kongreyek serok û serokên eşîrên kurd li dar xist, ku li wir siyaseta provokasyonê ya Tirkiyê ya ku kurd ber bi cîranên xwe yên ermenî û asûrî ve dişand, bi armanca dûrxistina wan ji daxwazên serxwebûnxwazî, hate eşkerekirin. Di vê kongreyê de biryar hate girtin ku kurdên farisî û tirkî ji bo têkoşîna hevpar bi hikûmetên van welatan re bên yekkirin. Lê belê, serhildan serneket. Ji vê demê ve hikûmeta siltanî ya tirkî bi hemû awayan digere ku kurdan bikişîne nav jiyana giştî ya dewletê û pêşengên arîstokrasiya kurdan bi xwe ve girê bide. Ji pereyên siltanî siwariya kurd «Hamidiye» tê avakirin, ya ku, bi giranî, ji bo tepeserkirina serhildanên gel û qetilkirina ermenî û asûriyan xizmet dike. Di dema padîşahiya yek ji dijminên herî dijwar ên xwestekên neteweyî yên gelê kurd, Ebdul Hemîd de, li ser sînor jixwe çilkên pêşî yên rewşenbîrên kurd têne afirandin, yên ku di 1898 de, li Qahîreyê, û paşê li Jenevê — rojnameya yekem a kurdî «Kurdistanê» derdixin.
Şoreşa Ciwan-Tirkan a 1908 û hilweşandina Ebdul Hemîd li Kurdistanê zêdebûna hestê neteweyî hişyar kir. Di vê serdemê de li dora civata «Xiva-kurd» (yekîtiya kurdî) ya ku hatiye afirandin, roleke yekkirinê ya rewşenbîrên kurd pêk tê. Civîn xwedî karaktereke bi zelalî neteweyî bû. Wê hemû kurd bang kirin ku neteweya xwe ava bikin, elfabeyeke nû danîn, rojname, kovar û hwd. yên neteweperest derxistin. Siyaseta şovînîst a Tirkiyê, di şerê cîhanî yê 1914—18 de, ji aliyê Îngilîstanê ve tê bikaranîn, ya ku, dixwaze rewşenbîrên kurd bikişîne aliyê xwe, wan bi piştgiriyê di têkoşîna ji bo serxwebûnê de dipejirîne.
Bi vî awayî, Îngilîstan xwestekên neteweyî yên kurdan ji bo armancên xwe yên împeryalîst bikar tîne. Piştî şerê cîhanî Îngilîstan Iraqê digire. Lê li bakurê Iraqê, di wîlayeta Mûsilê ya dewlemend bi neftê û xwedî wateyeke stratejîk a pir girîng de, hem ji bo têkoşîna bi Tirkiyê re, hem jî bi SSSR'ê re, kurd dijîn. Îngilîstan jî kampanyayekê ji bo girêdana Mûsilê bi Iraqê re dimeşîne, ji bo vê jî serokên kurd têne bikaranîn. Li gorî Peymana Bakur a 1920, ya ku di jiyanê de nehate bicîhkirin, heta padîşahiyeke serbixwe ya kurdî jî hate afirandin, ya ku diviyabû...
...di bin rêveberiya îngilîzan de be. Lê belê, serokên kurd pir zû qane bûn ku îngilîz hewl didin Kurdistanê bikin koloniya xwe, bi hêsanî hemû sozên xwe yên li ser azadî û serbixwebûnê ji bîr kirin. Rêzeyek serhildanan bersiva kurdan bû li vê siyaseta provokasyonê, û îngilîzan, dema dîtin ku planên xwe pêk naynin, dest bi çalakiya asayî ya «kolonyal» kirin. Bi saya bombebaranên balafiran ew kurdan tînin bin emrê xwe, vê carê jî axaftin li ser xwerêveberiya neteweyî nîne. Di 1926 de, Îngilîstan, di dawiyê de, mafê qanûnî yê li ser Mûsilê distîne û yekser dest bi amadekirina wê dike, wek qada têkoşînê li dijî SSSR'ê. Rewşa kurdan li Tirkiya nû jî ne bi taybetî xweş e. Karaktera teng-neteweperest a siyaseta navxweyî, ya ku ji aliyê burjuvaziya tirk ve tê meşandin, mafê neteweyên din ên Tirkiyê yê pêşveçûna neteweyî ya serbixwe napejirîne. Tirk îdîa dikin ku kurd jî wek tirk in, û ku kurdan hestê neteweyî nîne, tu bingehek siyasî-çandî ya jiyana serbixwe nîne. Siyaseteke wisa kurdan dixe kampa dijmin, ya ku, bi awayekî pir jîr, ji aliyê Îngilîstanê ve tê bikaranîn, ya ku bi eşkere kurd li dijî Tirkiyê dixe ber hev.
Di 1925 de, bi alîkariya madî ya îngilîzan, ji aliyê serokên herî reaksiyoner ên kurdên tirk ve serhildaneke bi zelalî reaksiyoner hate rakirin. Di bin ala ol û têkoşîna ji bo vejandina xelîfeyê, ya ku tirkan di 1924 de hilweşandibû (serokê olî yê hemû misilmanan), feodal-şêxên kurd ji bo parastina maf û desthilata xwe ya berê şer kirin. Ev çalakî bi aliyê tirkan ve bi zordestiyeke mezin hate tepeserkirin. Di heman demê de bi serhildana kurdên tirk re, serhildanên kurdên Farisê jî (serhildana di serdema 1920—23 de, di bin rêveberiya Simko û hwd. de) di bin dirûşma xwerêveberiya neteweyî de pêk hatin. Heya nuha ev hemû serhildan hatin hilweşandin, serok hatin kuştin an daliqandin; kurd, wekî sed sal berê, ji cihên xwe yên niştecîbûnê têne dûrxistin û bi tevahî malbatan ber bi herêmên dûr ve têne veguhastin. Lê belê, tevî çalakiyên reaksiyoner ên hin feodalên kurd, yên ku tevahî eşîran bi xwe re dikişînin û di têkoşîna li dijî desthilata navendî de armancên xwe yên şexsî bi dest dixin, di nav kurdan de tevgera neteweyî ya rastîn mezin dibe û pêş dikeve û rewşenbîrên kurd têne afirandin, yên ku divê bibin avaker û rêxistinkarên têkoşîna ji bo serbixwebûna neteweyî ya gel, ku paşeroja wê ya siyasî hê ne diyar e.
Balkêş e ku gotina serbixwebûnê bi sedsalan di dilê gelê kurd de dijî. Yek ji helbestvanên navdar ên kurd, Amed-Xanî, di 1650 de, di helbesta xwe ya bi navê «Mem û Zîn», ya ku bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatibû nivîsandin, bi rêzikên geş berhemên ramana civakî ya kurdan a wê demê radigihîne. Di vê helbestê de jiyana siyasî ya kurdan, ku, bi awayekî, hema hema îro jî wek berê ye, pir zindî hatiye danasîn: «Kurd di navbera du agiran de dijîn û di her şer de bi termên xwe gelî û newal tije dikin».
«Rewşa belengaz a kurdan, nezanîna wan, hovîtî, şerên berdewam — ev hemû pêvajoya yekbûna kurdan asteng dikin» — helbestvan dibêje. Û bi rastî, destwerdana berdewam a hikûmetên farisî, tirkî, rûsî û paşê yên îngilîzî di jiyana kurdan de bi awayekî herî hilweşîner bandor li kurdan kir.
Û heya nuha kurd, yên ku xwedî rabirdûyeke dîrokî ya dewlemend, edebiyateke gelêrî ya epîk a dewlemend in, wek gelê herî paşvemayî têne hesibandin...
...Rojhilata Pêşîn. Paşvemayîna kurdan her tim ji aliyê tirk û farisan ve dihat bikaranîn. Paşê Rûsya çarîstana xwe zêde kir li hemberî planên van her du hêzan û di sedsalên XIX û XX de tu serhildaneke kurd bê beşdariya çalak a ajanên çarîstana rûsî pêk nehat.
[Kart]
Behra Reş
Batum
Trabzon
Erzîrom
Xarpêt
Diyarbekir
Bidlîs
Wan
Mûsil
Behra Xezer
SSSR
TIRKIYE
FARIS
SÛRÎ
IRAQ
Sînorê dewletan
Sînorê Kurdistanê
Kurd bûn û heya nuha jî dimînin pêlîstoka destên hêzên biyanî. Lê belê, li rex vê yekê, li ber çavên me yên şahid, rewşenbîriya siyasî ya kurd pêş dikeve. Heya nuha ew jixwe hêzeke berbiçav pêk tîne, ya ku xwe li hemberî feodalan disekine û dest bi meşandina xebateke mezin a amadekar û şoreşgerî dike...
...ji bo yekkirina hemû kurdan di yek yekîneya neteweyî de.
Veqetandina kurdên li SSSR'ê dijîn wek yekîneyeke serbixwe (qezaya Kurdistanê) — xebata mezin a rêxistinî, ya ku li vir ji aliyê hikûmeta sovyetî ve di warê aborî, siyasî û civakî de tê meşandin — bê guman dê ji bo kurdên biyanî yên derveyî welat, yên ku hem ji hêla civakî-aborî, hem jî ji hêla çandî-siyasî ve gelê herî paşvemayî yê Rojhilata Pêşîn in, bibe nimûne û mînak. Ji ber vê yekê ye ku Kurdistana me ya Transqafqazê wateyeke taybetî ya girîng distîne. Divê em jiyana rojane, urf û adetên kurdên sovyetî, rewşa wan a aborî lêkolîn bikin, divê em bi taybetî bi baldarî û bi nazikî nêzîkî hemû hewce û daxwazên wan bibin, di nav de bi taybetî xema pêşveçûn û perwerdehiya jina kurd nîşan bidin.
Divê em her tim ji bîr nekin ku li pişt siyaseta li hemberî kurdên me yên Transqafqazê, li pişt pêşveçûna jiyana wan a aborî û civakî, sê milyon kurdên tirkî, îraqî û farisî yên cîranê me diçavdêrî dikin. Û, dibe ku, ne tenê diçavdêrî bikin, lê dê hemû serkeftinên kurdên sovyetî werbigirin û li ba xwe jî pêk bînin.
Kembereke fireh, ji aliyekî ve Transqafqazya sovyetî û Tirkmenistan, ji aliyê din ve — sînorê tirkî-farisî, axa ku ji aliyê kurdên biyanî ve hatiye dagirkirin, bi saya rewşa xwe ya bilind (çiya û geliyên berdar ên li dora wan), wek ku li ser hemû herêmên pê ve girêdayî fermandarî dike û li ser Deşta Mezopotamyayê (Iraq) û rêyên ber bi başûr ve ber bi milkên îngilîzan ve serdest e. Ev rewşa erdnîgarî ya wisa bikêr Kurdistanê wateyeke stratejîk a taybetî dide. Li ber çavan bigirin...
...vê rewşê li ber çavan, Îngilîstan dixwaze li vir bi qewî bi cih bibe, da ku sê dewletên cîran di bin gefê de bigire: Tirkiye, SSSR û Faris.
Di destpêkê de hemû kurd li eşîran (yên ku jê re aşîret û îlyat tê gotin) an jî binemalan hatin dabeşkirin û jiyaneke koçerî dimeşandin. Lê belê bi demê re, di serdema kuştinên hevdu û êrîşên moxolan, tirk-selcûqiyan û hwd. de — hin eşîr belav bûn, serokên binemalan hatin tunekirin û kurdên bêeşîr peyda bûn, yên ku yekem car dest bi bicihbûna li ser axê kirin.
Di bin bandora zêdebûna nifûsê û berjewendiyên ku çandinî pêşkêş dikir, beşa mezin a kurdên eşîrî (aşîretî) jî ji xwe re gund ava kirin.
Kurdên niştecî wekî din bi tevahî radestî walî û bacê ne. Li Kurdistana farisî kurd bi dereceyên cuda radestî hikûmetê ne: hemû kurdên niştecî yên ku li bajaran dijîn, bacê wek nifûsa mayî didin; koçerên kêmjimar bacê di pere didin û di karên xwe yên navxweyî de bi tevahî serbixwe ne. Eşîrên kurd, heta yên niştecî, havînê bi gelemperî bi keriyên xwe ve ber bi çiyayan, ber bi çêregehên baştir ve bar dikin, bi vê yekê re ew bi tevahî guh nadin sînorên dewletê yên diyarkirî. Derbasbûna eşîran ji ber sedemên siyasî jî pêk tê. Fenomeneke wisa alîkariya yekkirina hemû eşîrên kurd dike û berjewendiyên neteweyî yên hevpar pêş dixe.
Agahiyên me li ser jiyana kurdan, li ser dîroka vî gelî pir kêm in. Ji hejmareke pir sînorkirî ya berhemên li ser kurdan (bi giranî, yên rûsî û îngilîzî) beşa mezin an ji zimannasiyê re (lêkolîna zimanê kurdî) hatine veqetandin, an jî danasîna karaktereke bi tevahî leşkerî pêşkêş dikin, ku li ser pirsên derbasbûnê li Kurdistanê disekinin...
...leşkeran û yên ku kurdan lêkolîn dikin, wek hêzeke leşkerî ya ku dikare rolek wisa an wisa di pevçûnên bi dewletên cîran re bilîze. Heya nuha dîroka gelê kurd tune, danasîna erdnîgarî û etnîkî ya herêmên ku ji aliyê kurdan ve hatine dagirkirin tune, her wisa alfabeya giştî-kurdî jî nehatiye çêkirin (kurd bi tîpên erebî dinivîsin). Bê guman, pêşveçûna aborî ya kurdan ne yek e. Li çiyayan kurd jiyaneke nîv-koçerî dimeşînin, urf û adet li vir pir hov in, desthilata feodalan bi qewî ye, li vir hê jî aboriya xwezayî serdest e, li geliyan û li deştan kurd jixwe veguherîne xwediyên zeviyan, bazar tê zanîn, bi vê yekê re ku kiryar, bi giranî, spekulant e, yê ku hirî, çerm û berhemên şîr bi erzan dikire. Asta nizm a pêşveçûna aborî ya kurdan bi hebûna avahiya feodalî ya li vir ve girêdayî ye.
Dema em kurdên tirkî û farisî lêkolîn dikin, em dikarin wan bidin du çînan: 1) serok (yên ku jê re mîr, aẍa, malko, paşmîr tê gotin) bi hevalkarên xwe (xunamî) re û 2) erdiyên ku jixwe li ser axê bi cih bûne û neçar in ku sêyeka berhema xwe bidin serokên xwe. Ev çîn di rewşeke bindest de ye û bi gelemperî ji komên etnîkî yên din pêk tê. Em nêzîkî wan dibin, yên ku di bin emrê kurdan de ne û karîn bi wan re tevdihev bibin, eşîrên nestorî — asûrî û ermenî — û hemû ew navê «raya» hildigirin.
Ji çîna serokan eşîrên serdest derdikevin, yên ku şêx û serok peyda dikin. Di navenda feodalîzma kurd de ne xwedîtiya axê, lê eşîr e, ya ku radestî feodal e. Hemû mafê asayî yê kurdan li ser eşîrê ava bûye, bi vê yekê re ku qanûna kurdî, bi giranî, li ser hiqûqa asayî hatiye avakirin.
Formên pir paşvemayî yên avahiya eşîretî, hiqûqa asayî, hebûna bi temamî ya urf û adetên bav û kalan, tola xwînê û hwd., pevçûnên bêdawî li ser çêregehan, û, di dawiyê de, desthilata bêsînor a feodal-şêxan dibe sedem ku li rex paşvemayîna aborî, — kurd li asteke pir nizm a çandî bin; dibistan li ba wan hema tune ne. Rewşenbîriya kurd bi giranî li Tirkiyê û li derveyî sînor pêş dikeve û perwerdehiyê distîne.
Di jiyana kurdan de dijminatî roleke mezin dilîze, hem di navbera wa…
...di hemî bûyerên girîng ên jiyana eşîr û binemala xwe de beşdar dibe, — ne kêm caran jin wek ataman û pêşengên komên cuda têne dîtin. Ev yek nîşan dide ku li vir hê jî bermayiyên matrîarxata serdema herî kevn, dema ku jinan jiyana eşîra xwe birêve dibir, hatine parastin. Pir caran jin di serî de yekîneyên leşkerî bûne û di dema şer de di artêşa tirkî de wezîfeyên fermandarî girtine.
Pirzewacî û girtina jinan li ba kurdan bi tevahî nayê dîtin. Ev yek, ji aliyekî ve, bi karakterê jiyana aborî ya kurd-koçeran, yên ku hê nû ji koçeriyê derketine, û ji aliyê din ve — bi awayê jiyana malbatî, dema ku hemû kar li zeviyê, li ber ajalên malê û li malê li ser milê jinê ne, tê ravekirin.
Rast e, di bin bandora hawirdora derdorê de, arîstokratên kurd, dema hewl didan ku di her tiştî de teqlîda tirk û farisan bikin, li ba xwe herem (cihê taybet ji bo jinan) danîne, mecbûr kirin ku jinên wan bi rûyê girtî ji malê derkevin û heta çend jinan jî li xwe zêde kirin, lê belê ev nûbûn li ba gelê kurd bi tevahî nehatin pejirandin.
Li vir divê were destnîşankirin ku bi pêvajoya bicihbûna kurdan li ser axê, rewşa jina kurd hêdî hêdî ber bi bêparbûna wê ya mezintir û girêdayîbûna mezintir ji mêr-xwedan ve diguhere. Kurdên niştecî bi hêsanî awayê jiyana malbatî ya tirk û farisan û têkiliya wan a bi jinan re dipejirînin. Heman tişt li ba kurdên me yên sovyetî jî tê dîtin, yên ku gelek tiştan ji tirkên ku li rex wan dijîn dipejirînin. Di vê yekê de pêvajoya tevlihevbûnê bi gelên derdorê re wateyeke mezin digire. Her çend kurd di prensîbê de tenê bi jinên eşîra xwe re dizewicin, lê bi rastî ew her ku diçe zêdetir...
16
...û pir caran jin ji gelên cîran jî distînin; ev fenomen bi taybetî li Transqafqazê tê dîtin.
Ji ber ku taybetmendiyên sereke yên jiyana rojane û rewşa jina kurd ji bo hemû kurdan hevpar in û bi hûrgiliyên ne girîng ji hev cuda dibin, bi giranî di warê merasîmên dawetê, cil û berg û hin urfan de, di vê broşûrê de dê rewşa jina kurdên transqafqazî were danasîn.
Danasîna kurdiya transqafqazî, ya ku heya nuha jiyana rojane û urf û adetên xwe yên hevpar bi jinên kurd re parastiye û, li rex vê yekê, dikeve ser riya jiyanê ya nû, riya ku wekheviya aborî û siyasî, jiyana çandî û zanînê bi xwe re tîne, — wek ya herî nîşander tê xuyang kirin. Danasîna rewşa kurdiya di jiyana kevn de, ya ku hê jî kurdên biyanî yên derveyî welat pê dijîn, û li rex vê yekê danasîna formên nû yên jiyana jina kurd û rêbazên xebatê ji bo bidestxistina jiyaneke wisa, wek endama civakeke wekhev a ku bi destkeftiyên nû yên zanist û teknîkê bi tevahî bikar tîne, — dê ji bo kurdiya derveyî welat bibe mînaka herî baş û nimûneya herî jor.
2. Kurdistana Transqafqazê
Kurd û kurd-êzîdiyên têkildarî wan (yên ku dê li jêr were axaftin) bi giranî nifûsa qezaya Kurdistanê ya Azerbeycanê pêk tînin, ya ku di 1923 de hate afirandin, û hin qezayên Ermenistanê yên SSSR'ê, yên ku ji hêla mercên xwezayî ve dişibin wê û kêmasiya nifûsê pêk tînin. Ji ber vê sedemê, em ê bi giranî li ser qezaya Kurdistanê, ya ku di jêr de wek Kurdistana sovyetî tê binavkirin, bisekinin...
Hejmara giştî ya kurd û êzîdiyan, li gorî serjimariya sala 1926, 58 hezar tê diyarkirin, bi vê yekê re ku di sînorên Azerbeycanê de 50 hezar û di sînorên Ermenistanê de 8 hezar dijîn.
Qezaya Kurdistanê, ya ku di beşa çiyayî ya rojhilata Transqafqazê de ye, ji hêla karakterê axa xwe ve Kurdistana derveyî welat tîne bîra mirov. Ew ji rojava û başûr ve bi Ermenistanê re sînor e (qezayên Novo-Bayazet û Zengizûrê), ji bakur ve bi Qerebaxa Çiyayî û ji rojhilat ve bi qezaya Cebrayîlê ya ASSR'ê re sînor e. Tevahiya qezayê bi newalên kûr û zincîreçiyayên (yên Qerebaxê û yên din) hatiye birîn. Beşa bakur qada fireh a çêregehên alpin ên herî baş, yên ku jê re «yaylag» tê gotin, pêk tîne. Ev çêregeh, wek yên Qerebaxa cîran, di serdema havînê de keriyên gelek koçerên ji herêmên cîran ber bi xwe ve dikişînin.
Klima, wek li tevahiya Kurdistana derveyî welat, — li ser çiyayên bilind ên alpin dijwar e, ji bilî geliyan, ku li wir, bi saya parastina ji bayên sar, klima nermtir û germtir e. Lê belê, genim li vir pir caran naçê, û heke jî biçê, berhemek du an sê qatî dide. Zivistan heta heft mehan didome. Havîn germ e.
Ji bo çandinî û çêregehan li vir tenê 72 hezar desyatîn ji hejmara giştî ya hemû axa bikêr û bêkêr a 324 hezar desyatînan têne bikaranîn. Beşa mayî, ji bilî ya ku ji aliyê daristanê ve hatiye dagirkirin, ji bo çandinî û xwedîkirina ajelan ne guncaw e (lûtkeyên çiyayan, kend û newal, zinar).
Daristanên qezaya Kurdistanê, yên ku bi giranî ji berû, kevot, şimşad, qereçinar û hwd. pêk tên, wateyeke mezin a parastina avê û parastinê heye, ew li herêmeke pir qutkirî, pir caran li ser qiyamên pir dik û ...
...qiyamên hilweşiyayî cih digirin. Ax, di piraniya bûyeran de, kevirî ye, bi naveroka kêm. Hin beşên daristanê nêzîkî xeta rêhesinê ya Culfa-Bakû ne û bi qedandina avakirina wê dê firotina tam a daristanê bistînin.
Qezaya Kurdistanê bi çavkaniyên mîneral ên dermanxane yên cuda dewlemend e. Kaniya germ a Kelbadcarê «Îstî-Su» û bi taybetî ava kaniya «Kotur-Su» ji bo nexweşiyên çerm û hemû nexweşiyên çerm li ba nifûsa herêmê bi navûdeng e. Di demên herî dawî de li herêmê «Koş-taş» tebeqeyên mezin ên komirê hatin dîtin, yên ku ber bi rûyê erdê ve derdikevin. Piştî lêkolînê derket holê ku komira vê herêmê bi kalîteyeke pir bilind e.
Belengaziya sereke ya qezayê bêriya rê ye. Hemû ragihandin bi rêyên çiyayî yên teng têne meşandin; awayê asayî yê guhastinê — siwar e. Nebûna rê ne tenê rê li ber bikaranîna plankirî ya dewlemendiyên xwezayî yên vê herêmê digire, lê bandoreke pir neyînî li ser pêşveçûna wê ya aborî dike, dibe sedema birçîbûna salane ya hem nifûsê, hem jî ajelan, û, ya herî girîng, dibe asteng li ber nêzîkbûna kurdan bi çanda sovyetî re, li ber pêkanîna reforman di hemû warên jiyana vî gelê paşvemayî yê Yekîtiyê de.
Çandinî û xwedîkirina ajelan (li beşa bakur) çalakiya serdest a kurdan in. Kurd ji berê ve bi çandinîyê re mijûl dibin, — nebûna çêregehan wan neçar kir. Lê belê kurd bi qasî kêm genim têne peydakirin; yek dûm (malbat) genim sê qat kêmtir ji malbatekê li qezayên din ên Azerbeycanê heye. Bi vê peydakirina lawaz a qada çandiniyê ya nifûsê, û bi berhemên pir kêm re — genimê wan têrê nake. Ji bilî van mercên neyînî yên hatine destnîşankirin...
...fenomenan, li Kurdistanê pir caran neberdan têne dîtin, hem ji ber kêmbûna tov, hem jî ji ber nebûna qadên axê yên bi rastî diyarkirî, yên ku ji vî an wî gundî re hatine veqetandin. Bi danîna desthilata sovyetî li vir, li ser netewekirina axê û li ser rêxistina axê ya kurdan xebat dest pê kirin, bi vê yekê re ku neçar bûn di mercên pir dijwar de di nav nifûseke nexwendewar de bixebitin, ji bilî vê jî kulm û ruhanîyên reaksiyoner ên xwediyên xwe yên tirsandî û terorîzkirî hebûn. Lê belê, bi vî awayî an wî awayî gelek civak parçeyên xwe yên axê wergirtin.
Bi gelemperî beriya cotkirinê çend xwediyên malan li hev diciviyan ku bi hêzên hevpar qada xwe ya cot bikolin, ji bo vê armancê ajelên xwe yên xebatê, amûrên çandiniyê, navgînên veguhastinê û hêza xwe ya xebatê û kesane bikar bînin. Ew bi gîsinê gundî (djut) cot dikin, ya ku hema hema ji bo 80 malbatan têrê dike. Ji bo havêtinê du texteyên bi dîskên pola an ên kevirî bikar tînin. Li şûna havêjokan bêrê sade û hwd. bikar tînin. Tov ji bo çandinê divê li ba her gundiyekî bi xwe hebe. Piştî berhevkirina berhemê, dexl, ka an li gorî dilan an li gorî ajelan têne dabeşkirin. Hemû karên zeviyê bi ga an gamêşan têne kirin. Kêmbûna di ajela xebatê, amûrên çandiniyê, nexwendewariya nifûsê, nebûna rêyan — hemû ev yek nîşan didin ku aboriya gundiyê kurd lawaz e.
Li deştên nizm, li geliyan û li bilindahiyên nizm hemû şênkatî di dirêjahiya havînê de dişewite û bi destpêka biharê xwedîkerên ajelan nêzîkî çiyayan diçin, paşê jî bilindtir derdikevin, hêvî dikin ku payîzê li cihên ku hatine hiştin, têra xwe çêre bibînin.
20
Bi vî awayî, geliyên ku ji bo havînê hatine hiştin, tenê wek zivistanok an «kişlag» têne bikaranîn (kiş — zivistan, lag — jîngeh). Di bin koçberî an yaylagan de (yay — havîn, lag — jîngeh, stan) cihên ku ji bo çandinîyê ne guncaw in, bi giranî zinarên çiyayî û qiyamên wan têne fêmkirin. Di serdema zivistanê de ew bi berfa kûr têne girtin. Di serdema kurt a havînê de li vir şênkatiya giyayî pêş dikeve, ya ku ji bo çêrîna ajelan guncaw e. Bi gelemperî yaylag ji cihên niştecîbûnê bi qasî 150 verstan dûr in û rêyên xweş nîn in...
...rêyên erebeyan nîn in, ji ber vê yekê nikarin çêregehan wek çîmenan bikar bînin.
Ji ber nebûna axên guncaw ji bo cotkirinê, di beşên navendî û başûr ên Kurdistanê de, genimê xwe bi tenê ji bo 3-4 mehan têrê dike. Ji ber vê yekê nîvê nifûsê neçar e ku zivistanê ber bi herêmên nizm ên qezayên cîran ve biçe û heya biharê li wir bimîne, wek kirêgir an jî li karên xwecihî an li pîşesaziyên xwecihî bixebite.
Wek ku jixwe hate destnîşankirin, rêxistina civakî, jiyana rojane û awayê jiyanê yê kurdên transqafqazî, di giştî de...
...taybetmendî, bi jiyana hemû kurdên derveyî welat re têkildar in, bi vê cudahiyê tenê ku li ba me, piştî Şoreşa Cotmehê, kurdên nîvkoçer û paşvemayî ketine nav jiyana çandî, di nav wan de xebateke mezin li ser bingeha zêdekirina dewlemendiya aborî tê meşandin, di heman demê de kurdên derveyî welat hê jî bi heman awayê jiyanê dijîn, hê jî di bin desthilata şêx-feodalên xwe de ne, û bi awayekî dilgerm wan ji hemû şaristaniyê diparêzin.
Kurdên Transqafqazya me li çend eşîran, yên ku bi zaravayên cuda diaxivin, belav dibin.
Di serdema beriya şoreşê de, serokên eşîran serokên binemalan an tenê dewlemend bûn. Ew, bi piştgirîya ruhanîyan, dadmendî û ceza pêk dianîn û heta dikarîn kesên tawanbar ji eşîrê derxînin. Eşîr, bi dora xwe, li civakên piçûk dabeş dibû, ya ku her yek xwedî serokê xwe yê bi navê «rûspî» bû. Berpirsiyariyên wî berhevkirina bacan û çareserkirina, bi saya kalikên rûmetdar ên civakê, karên kêm-girîng bûn. Berê li ser hemû kurdan «el-begî» serok bû. Di têkiliya bi el-begî re kurd hin bac danîn — di dema koçberiyê de yorta wî belaş veguhastin, ji bo wî çûn daristanê û hwd. Ji bilî vê, diviyabû her kurdek, dema ku dizewice, jê re wek diyarî, meh, dewarek bide. Her roj xizmetkarên el-begî li gundan digeriyan û ji bo «mafa zewacê» ya ku jê re dihat, gayan berhev dikirin. El-begî hemû karên medenî çareser dikir: nakokiyên li ser mîratê, berdan di navbera hevseran de, nakokiyên li ser yortan di navbera serokên «oba» (civakê) de, karên li ser diziyê, revandina keçan û hwd. Sûcên giran ên sûcdar li ba serokê herêmî dihatin darizandin. El-begî mafê cezakirinê hebû, bê guman, ji bo berjewendiya xwe, û cezayê bedenî dida. Cezayê herî giran ...
22
...wek ya ku jê re «talankirin» dihat gotin, ango radestkirina malê ji bo talankirinê û derxistina wî ji civak û eşîrê.
Piştî pêkanîna reformên dadmendî li tevahiya Transqafqazê, di dema beriya şoreşê de, desthilata el-begî pir hate sînorkirin. Li ba kurdan civakên gundî û dadgeh hatin damezrandin, bi vê yekê re ku di qezayên ku nifûsa kurd lê dijî de wezîfeya «serkarê li ser kurdan» hate damezrandin, ya ku, bi giranî, ji bo ku kurdên serîhişk bîne bin desthilata çarîstî xizmet dikir. Serkar bi awayê herî hov bi nifûsa herêmî re tevdigere, dadmendî û cezayê xwe pêk dianîn. Bi gelemperî ew bi qirba xwe di dest de di nav kurdên nexwendewar de fermanên desthilatan belav dikirin û hemû cure bac ji wan berhev dikirin. Berevajî kurdan, li ba êzîdiyan dadgehên ruhanî yên şêxan, yên ku, bi giranî, karên li ser binpêkirina ol û karên zewacê çareser dikirin, hê jî berdewam bûn. Beriya şoreşê, ya ku serkar û serkarên dadmendiyê hilweşand, dadgehên ruhanî yên şêxan wisa bû. Li şûna wan hemû deveran civakên gundî û dadgehên gel hatin damezrandin.
Civaka kurd (oba) ji dûman (malbatan) pêk tê. Hejmara malbatan di civakê de cuda ye. Di dema avakirina civakê de kurd hewl didin ku hejmara giştî ya malbatê ji hezar serî dewara hûr derbas neke, ji ber ku keriyên pirjimar bi zehmetî dikarin xwe xwarinê peyda bikin.
Oba civakeke demokratîk pêk tîne, hemû endamên wê bi mafên wekhev bikar tînin.
Navenda qezaya Kurdistanê bajarokê Laçîn e (Abdalyar), lê belê, bi dilê xwe yê piçûk, çiyayekî mezin ê ku li ser wî ye. Laçîn bi tayeke bi ta dihate avakirin. Di tavê de xaniyên nû yên ambulansê, dibistanan, kooperatîvê, klûbê û dîwarên yekem mala zarokan a ku hê nû hatiye vekirin, dibiriqin. Li vir ...
...û li wir dengê bêran tê bihîstin, gurmegurma hesinê banî, dû ji kûrxaneyan, ku kilsê dişewitînin, wek perdeyeke stûr di newalê re tê kişandin, û çayfiroşên xizmetkar — rêwiyan bi semawerên qelew û dikanên bi komirên rengîn xemilandî cezb dikin. Li dora dikanên kooperatîvê gundî kom dibin, ku manîfaktûr, kerosen, şekir dikirin. Li gorî serjimariya 1926, li Laçînê bi tevahî 434 kes dijîn, ji wan 339 mêr û 95 jin. Di nav çiyayên bi berf girtî û bi giraniya xwe ya mezin de, bi newalên teng re, ku mirov tenê bi hilkişînê dikare bikeve, bi qiyamên dik û bi rêçikan, li rex çemên piçûk, rê ber bi gund û gundên Kurdistanê ve têne birin. Ew, bi giştî, ne pir in, û yên mezin, yên ku bi kêmî wateyeke aborî ya herêmî hebe, — ji 10 zêdetir nînin. Gundê herî mezin Minkend e — hejmara wê digihîje 1.500 rûniştevan. Li vir mirov di xaniyên piçûk, kevirî an darîn, pir belengaz û kêm-derî de dijîn.
Beşa mezin a kurdan, hem yên sovyetî, hem jî yên derveyî welat, — di gundên piçûk de dijîn, yên ku bi gelemperî li nêzîkî çem an kaniyan cih digirin. Xanî, an, rasttir, zeviyên erdê — ji qulan zêdetir naşibin jîngeha mirovan. Beşek nifûsê di şikeftan de dijî, yên ku di zinarên avzêyî yên çiyayan de hatine kolandin. Carinan tenê bi rewa kûçikan û bi dûmana berdewam a ku dihejiya mirov dikare hebûna jîngeha kurdan texmîn bike. Zivistanê, dema ku gund bi berfê tê girtin, zeviyên erdê tenê ji dûrahiya pir nêzîk têne dîtin. Dîwarên xaniyên-zeviyan ji axê têne çêkirin. Li ser daran û daran jî banê bi axê tê dagirtin. Di banî de kunek ji bo ronahiya rojê tê hiştin. Bi gelemperî, li ba kurdan di zeviyê erdê de yek ode heye, li ba dewlemendan du an sê hene. Di yekê de jin bi zarokan re, di ya din de mêr, ya sêyem wek embarê xizmet dike, di wê de ...
24
...xwarin, nivîna hatî pêçan, konê hatiye qatkirin; li axureke ku li rex hatiye danîn, carinan kolaneke ku ber bi kolaneke din ve diçe, tê xwarê. Li nîvê odê agir tê hilkirin, li vir qazan û madeyên xwarinê têne danîn. Dema ku agir tê hilkirin, ew ode bi dûmana stûr tije dibe. Jiyan di serdema zivistanê de, bi taybetî ji bo mêran, yekreng e. Jin bi karên malê, hûnandinê, çêkirina goreyan mijûl dibin. Dayik heman pîşeyê hînî zarokên xwe dike. Nekarîn hûnandin û goreyan çêkirin — ji bo kurdiya wisa şerm e; jinên wisa bi navê «nazan» têne naskirin, ango nexwendewar.
Wateyeke girîng di jiyana malbatî ya kurdan de ocaq heye. Ew li nîvê erdê, an li jor tê hilkirin û ji sê kevirên ku bi sêgoşeyî hatine danîn pêk tê. Ocaq ji bo kurdan tiştek pir pîroz e; nayê avêtin, nayê avêtin nav pîsatiyê û hemû tiştên ku dikarin agir pîs bikin — pîroz in, li gorî baweriya kurdan, hêmanek e. Di roja bîranînê de divê di ocaxê de dar bê şewitandin, ne ku wek demên asayî qurne be. Di bûyerên girîng de kurd bi ocaxê sond dixwin.
Her çend kurd roj û şev agirê bênavber naşewitînin, lê ew her tim xema xwe didin ku agir neçilmise. Jin vê yekê ji bo xweşiya malbatê zirardar dibînin, îdia dikin ku di rewşeke wisa de mîh û çêlek dev ji şîr berdidin, û berx kor dibin. Kurdiya wisa wek xanimxanimeke baş tê hesibandin, ya ku di dirêjahiya biharê de, heya ku mîh dizên, roj û şev agir diparêze û ji cîranan re jî agir nade. Bi giştî, agir ji ocaxê nadin, dema ku qazanek şîr li ser tê danîn, ne wisa, mîh û çêlek dev ji şîr berdidin. Di hemû vê yekê de bermayiyên kulta kevn a agirê pîroz, ya ku, di dema niha de, bi xurafeyê ve hatiye veguherandin, têne dîtin. Ocaq wek sembola malbatê xizmet dike. Kur, dema ku ji bav vediqete, di rêza yekem de ...
...ocaq ava dike û ji mala dêûbav agir hildigire. Dema ku ji zarokê nûbûyî re navek tê danîn, ew li dora ocaxê tê gerandin û benîştek ku di roja jidayikbûnê de hatiye birîn û heya wê rojê hatiye parastin, tê veşartin, wek nîşana ku zarokê nûbûyî ji vê gavê pê ve dibe endamê rastîn ê malbatê. Keç, dema ku dizewice û mala bavê xwe dihêle, wek xatirxwestinê li dora ocaxê digere.
Zimanê kurdan girêdayî koma zimanên îranî ye, ya ku, wek tê zanîn, ji zimanên: farisî, efxanî, osetînî û hwd. pêk tê.
Kurd li Transqafqazê axa rastîn ji sedsala XVI de, dema ku ji Faris û Tirkiyê hatine koçkirin, dagir dikin. Di dirêjahiya çend sedsalan de di nav nifûsa tirkî de dijîn, kurdên Transqafqazê karîne bi awayekî berbiçav zimanê xwe yê zikmakî winda bikin, yê ku heya wê demê alfabeya xwe tune û tenê zimanekî axaftinê ye. Di dema niha de, tenê kêmarî ya kurdan hê zimanê xwe yê kurdî ji bîr nekiriye (kurmancî diaxivin); hema hema hemû kurd bi zimanê tirkî diaxivin, yê ku zimanê dewletê ye û karên nivîsandinê pê têne kirin. Bandora hawirdora tirkî, her wisa mercên jiyana aborî bi awayekî berbiçav li hemû aliyên jiyana madî û giyanî ya kurdan têne xuyang kirin û şahidiyê didin pêvajoya tevlihevbûna kurdan bi tirkan re.
Li gorî olê kurd misilman in. Sektora olî ya herî mezin a kurdên Ermenistanê — êzîdî ne. Êzîdî — ev kurd in, bi wateya tam a vê peyvê. Wek delîl: hevparbûna ziman, celeb, jiyana rojane û tevahiya çandê, hem ya kurdan, hem jî ya êzîdiyan. Ew, wek kurdan, bi zaravayê kurmancî diaxivin, her çend ew bi xwe zimanê xwe «zimanê êzîdiyan» bi nav dikin û dibêjin ku kurd zimanê xwe ji wan deyn kirine.
26
Cudahî di jiyana rojane ya her du gelan de tenê di hûrgiliyan de hene. Wek mînak, cil û bergên êzîdiyan bi ti awayî ji yên kurdan cuda nînin, lê jina êzîdî divê kincên spîtir ji madeya spî li xwe bike, ya ku wek sembola paqijî û nesûcdarîyê tê hesibandin; mêr jî nikarin kincên şîn an şînê vebûyî li xwe bikin.
Rêxistina civakê li ba wan di taybetmendiyên sereke de yek û eynî ye. Lê belê bi tevahî tiştên din ew aliyên jiyanê pêşkêş dikin, yên ku bi olê ve girêdayî ne. Li vir cudahî mezin e.
Kurd, her çend bi fermî olê misilmanî dipejirînin, lê baweriyên wan ên olî bi hovîtîyeke mezin têne cudakirin û tevliheviyeke îslamê xerabûyî û xurafeyan pêk tînin. Bi giştî kurd bi oldarbûnê nayên cudakirin, her çend ruhanîtî, bi saya nezaniya nifûsê, desthilateke mezin bikar tîne. Êzîdî xwedî hîngeke xwe ya serbixwe ne, ya ku hê kêm hatiye lêkolîn, ya ku bi kevntîbûna mezin û xwezayiya xwe tê cudakirin. Ew duxweziya xwe ya orjînal dipejirînin û li rex destpêkeke qenc ruhê înkarkirinê jî pîroz dikin. Ji ber vê yekê, misilman êzîdiyan wek îbadetkarên şeytan dihesibînin û wan her tim bi xwînrijandinê radestî çewisandinê kirin. Ev yek bû sedem ku êzîdî piştî dagirkirina Rûsyayê, ber bi Transqafqazê ve koç bikin. Di wê demê de, dema ku li ba kurdan ne çîn, ne sinif hene, — li ba êzîdiyan em formeke teokratîk a birêvebirinê û avahiyeke sinifî dibînin. Tevahiya gel li mîryan û qasikeke girtî ya «ruhanîtîyê» (ruan) tê dabeşkirin. Mîr li sinifa rûmetdar û sade têne dabeşkirin, ruan li sê çînan: şêx, pîr û fakîr.
Axên ku kurd lê dijîn, paşê herêmên din ên Transqafqazê wekî din sovyetîzasyonê hatin bicihkirin. Di vê quncika hov de, bi çiyayên xwe yên mezin, ên ku bi giraniya xwe ya mezin ...
...û newalên di navbera zinaran û geliyan de, ku tê de çemên piçûk wek maran bi tenikî dihejin, jiyana çandî tenê çend sal berê dest pê kir.
Çiyayên kurd, bi lûtkeyên bi berf girtî, — ev nobedarên sedsalî yên tarî û nezaniya kurdan, — astengiya sereke ya nêzîkbûna kurdan bi jiyana çandî re ne. Û di dema niha de qezaya Kurdistanê, bi rastî, ji navendên siyasî û aborî hatiye qutkirin. Divê hikûmeta ASSR'ê ya Azerbeycanê hêzên kolosal bixe da ku karê pêşveçûna vê quncikê û vejandina wateya wê ya aborî bi rêkûpêk birêve bibe. Li vir divê ji nêzîkbûna kurdan bi çandê re dest pê bibe, rê were çêkirin, lez were dayîn, adetên kevn, urf û adet werin guhertin, awayê jiyanê were guhertin, li dijî bandora ruhanîtîyê, beqan şer were kirin, di dawiyê de, — pirsgirêkên çêregehan, çandinî û dexl were rêxistin, xanî, dibistan, nexweşxane, klûb werin avakirin, li dijî tarî û nezaniya kurdan were têkoşîn.
Bi rastî, sovyetîzasyona Kurdistanê tenê di 1921 de dest pê kir. Di wê salê de yekem serjimariya çandiniyê li vir hate kirin, ya ku ji bo tevahiya Yekîtiya me paşvemayî û tarîtiya bêhempa ya kurdan destnîşan kir. Li vir çend hejmarên karakterîstîk: ji mêrên kurd 1,44%, ji jinan — 0,04%, ji her du zayendan — 0,68% xwendewar in. Heke em zarokên heya 8 salî derxin, wê hingê nexwendewarî wêneke wisa pêşkêş dike: ji mêran — 2,44%, ji jinan — 0,07%, ji her du zayendan — 1,09%. Li ser mirovekî mezin — yek nexwendewar, ango yê ku bi kurdî an tirkî (zimanê dewletê) dizane bixwîne û binivîse. Zimanê rûsî li vir hema tune tê zanîn.
Kendliya belengaz (gundiyê Kurdistanê), her çend li dijî xwezaya hov û dijwar têkoşînê dike...
28
...di warê zanînê de kêm e, da ku bi serkeftî, bi hêsanî û bi lez hemû zehmetiyan derbas bike. Piştî şoreşê kurd vê yekê hîs kir û dest pê kir ku zanînê, ya ku ji wî re, gundiyê belengaz, di têkoşîna ji bo jiyana xwe de alîkarî dike, qîmet bike. Ji ber vê yekê tîna wî ya ji bo xwendinê fêm e. Û kendli hemû zarokên xwe ber bi dibistanê ve teşwîq dike. Lê belê qezaya Kurdistanê bi dibistanan dewlemend nîne. Ji bo 390 xalên niştecîbûnê bi tevahî 42 heb hene. Ne pere hene, ne avahiyên guncaw, û ya herî girîng, mamoste tune ne. Narkompros dest bi avakirinê kir, dîwaran bilind kir, û avahiyên dibistanê, yên bêban wisa mane. Tenê di demên herî dawî de dest bi avakirina dibistanan li Malikbek, Kurtkadji, Cempert, Çaykend û Îstî-bulagê kirin, her yek bi du odeyan. Heya nuha piraniya 42 dibistanên heyî di mercên bi tevahî ne asayî de ne.
Kendli di zeviyên erd-şikeftan de dijî. Di zeviyên erdê de jî gelek dibistanên kurd têne danîn, zarok di van dibistanan de bê cam û bê ronahî dixwînin. Kor di wateya herî rastîn û tirsnak a vê peyvê de.
Heta 1927, li gorî qezayê 450 xwendekarên kor hatibûn tomar kirin. Guman tune ku li dijî vê fenomenê jixwe tedbîrên çalak têne girtin, û hejmara 8 xaniyên nû yên ku li jor hatine destnîşankirin jî behsa vê yekê dike.
Di qezayê de çend kursên ji bo rakirina nexwendewariyê hene, lê ew jî di zeviyên erdê de têne danîn. Bi odeyên xwendinê re rewş ne baştir e, — yek ji bo 180 xalan, ango ji bo 25 hezar nifûs.
Kooperasyon hê jî li vir lawaz pêş dikeve. Li vir krediyek çandiniyê ya yekane heye, ya ku di 1927 de 1.026 heb amûrên çandiniyê ji gundiyan re belav kir.
Di qezayê de bi tevahî tenê du kooperatîv hene; yek dikaneke kooperatîvê hema hema ji 80 xalan re xizmet dike...
...xalên niştecîbûnê. Rewşa giran û zehmetiya xebatê li vir hê jî bi vê yekê tê xirabtir kirin ku hejmara endamên VKPb yên kurd hê jî pir piçûk e. Di tevahiya qezayê de bi qasî 150 kes (partî) dixebitin, û tenê di demên herî dawî de ber bi partiyê ve ji aliyê gundiyan ve meylek tê dîtin. Rêveberiya herêmî û aktîva partiyê karê giran ê bilindkirina asta çandî û guhertina rewşa jiyanê ya nifûsê hilgirtine ser milê xwe. Di piraniya bûyeran de ev lehengên nediyar in, yên ku bi kumikên xwe yên berxan, li ser hespên piçûk, bi rêyên kurdî — bi wan rêçikên bizin ên ku li rex kend û newalan derbas dibin, bê westan tên û diçin. Ew roj bi roj li ser girekên bilind ên çiyayan dilixînin û dadikevin gund û gundan, da ku civînên hilbijartinê li dar bixin, şêwirmendiyê bidin civatên gund û nifûsê, qanûnên nû rave bikin. Bi vî awayî jiyana nû û awayê jiyana nû ya kurdên transqafqazî tê avakirin.
3. Kurdiya Transqafqazê beriya sovyetîzasyonê
Kurdiya transqafqazî bi tevahî di berpirsiyariyên giran ên xizmetkirina aboriya malê û malbatê de ye.
Bi gelemperî jin û zarok barê giran ê karên malê hilgirtine ser milê xwe: baran bar dikin, avê tînin, mîhan dimêjin, sotemeniyê berhev dikin û bi xwe re dibin, zarokên şîr li pişta xwe bi qeytaneke fireh girêdidin. Jin rûyê xwe nadişêrin, bi tevahî ew bi mêran re tevdigere û di jiyana civaka xwe de bi wekheviyê beşdar dibin. Di nebûna mêr de, li gund, xanimxanima lê digere mêvanan qebûl dike. Pirzewacî, wek li ba tirkên cîran, li ba kurdan nîne. Heke kurdiya bi aqil an ...
30
...an bi bedewî tê cudakirin, — navê wê li navê kurê xwe an yekî din ê Babîtî-Şaşan tê zêdekirin, navê dayika xwe Şaşan li her derê belav dike. Rewşa berbiçavtir a azad a jina kurd bi awayekî berbiçav ew ji jina tirkî, ya bindest û ji çavan dûr, cuda dike. Ev yek bi awayekî berbiçav karê di nav jinan de ji bo kişandina wan ber bi avakirina sovyetî û civînên herêmî ve hêsantir dike. Jin kirasên ji çît an jî ji madeya sor li xwe dikin. Kincê jinan bi ti awayî ji yê mêran cuda nîne; ew bi şal an jî madeyeke din xwe dipêçin. Di rojên cejnê an jî di dema dawetê de kurdi li ser kincê xwe «talmû» yeke fireh, ji pêş ve bi qutkirî, ji çîtê sor hûnandî û bi xemilandinên hevrîşimî û xêzikên hûr xemilandî li xwe dike. Ji bilî vê, ew pêşberek dirêj li xwe dike. Keç di bergirê serî de, di beşa jorîn de perçeyekê dikin û kelûpelek darîn bi qasî ku di binî de qadeke girover pêk were, tê de dikin, ji pêş ve bi tovan, yên ku bi morên sor têne xemilandin, tê xemilandin.
Ji bilî bergirê serî jin xemilandinan li xwe dikin: gerdenî ji moran, guhar, bazin, û carinan jî «mehîk», — ev xemilandineke piçûk a girover a zîvîn e, ya ku li pozê, ji aliyê rastê ve tê xistin. Li ba kurdiya tirkî ew bi gustîlek zîvîn, ya ku zincîrek jê diçe, tê guhertin, zincîr li guh an jî li mil tê girêdan. Li zincîrê pere daliqandî ne.
Bav, wek serokê malbatê, bê guman, hemû endamên xwe radestî wî ne. Di têkiliya bi jina xwe re ew xwediyê wê yê temam e. Ew mafê wê nîne ku bêyî daxwaza wî tiştek bike; mêr mafê wê heye ku cezayê giran lê bixe, û di rewşa nepakiyê de — dadmendiya gel mafê wî dide ku poz û guhên wê jê bike. Li ba kurdên transqafqazî hovîtiyeke wisa ne...
...di ziman de tenê îfadeyek maye: «poz û guh têne jêkirin», ya ku şahidiyê dide ku berê wisa ceza hebûye. Desthilata bav li ser zarokan jî bi qasî ya li ser jinê bi hêz e. Lê belê, zarokkuştin ji aliyê hemûyan ve tê nefretkirin. Bav heta mafê berdestkirina bi qîza xwe heye, ew dikare wê bi berdêlekê bide kesekî ku ew jê hez nake. Bav mafê xwe heye ku zewaca qîza xwe betal bike, lê tenê dema ku piştî zewacê yek ji xizmên keça xwe xizmekî mêr an jî naserekî bikuje, ji ber ku xizmî di navbera dijminan de li gorî urfan nayê pejirandin (heke xizman li hev bikin, hingê zewac nayê betalkirin); ya duyem, bav dikare zewacê betal bike, dema ku zava bê sedem jina xwe diêşîne. Ev operasyon ji bo bav sûdmend e, ji ber ku ew parçeyekê ji qelenê ku ji bo qîza xwe wergirtiye vedigerîne mêr û derfetê distîne ku cara duyem wê bizewice û qelenek nû bistîne. Bi giştî, dema ku qîz dizewice, ew ji bin desthilata bav xilas dibe.
Urf û adetên gel desthilata dayikê nedane; berevajî, piştî mirina mêr ew hinekî dikeve rewşeke girêdayî ya kurê xwe; bi giştî dayik tenê bandoreke exlaqî li zarokan heye. Di bin rêveberiya dayikê de, keç û bûk bi çêkirina hirî û hûnandinê mijûl dibin, hemû karên malê pêk tînin. Hemû milkê mêr e, lê jin xwedî milkek cuda ye, ya ku ji keriyek çêlek an mehê pêk tê, an jî ya ku ji aliyê xizmên wê ve hatiye dayîn; bi rastî, mêr, bê guman, milkê wê jî bikar tîne.
Li ba kurdan ji dayikbûna zarok bi merasîmên sêhrbazî û baweriyên xurafeyî re tê. Zayîn di mala ku li ser axê, li ser ka li erdê hatî raxistin, pêk tê. Mêr di dema zayînê de ji ...
32
...malê derdikeve û piştî roj-du rojan vedigere. Beriya zayînê li ba melayekî (mela) dicivin û ew tilsimê «dua»yê ji bo zayîneke xweş dinivîse. Piştî zayînê mela «dua»yek din ji bo bextewarî û xweşiya zayînê û zarokê dinivîse. Ji bo xebata xwe mela çêlek, meh an dewarek din distîne.
Di zayînên dijwar de zayîn bi guhên xwe tê kişandin, bi dengekî bilind li guhê wê tê qîrîn, gazî dê, xwişk, mêvan û hwd. tê kirin, tê gotin ku birayê wê hatiye. Heke jin bêhiş bikeve, ji bo ku wê bi hiş ve bînin, li ber wê diqîrin; carinan diçin çemekê û kinarên avê jê re têne birîn (rêbazeke sêhrbazî ji bo birîna tiştê ku zayînê girêdide). Li gorî baweriya gel, hêzeke taybet «Xal-anas» li ser zayînê dikeve. Ew xwedî şiklê jineke tirsnak e; Xal-anas dil û pişikên zayînê jê dike, ber bi çem ve dibe û di avê de dişo. Heke ew bi ser bikeve, jin dimire. Ji bo ku Xal-anas bê derxistin, li nêzîkî zayînê gule têne avêtin.
Heke li malê zarok bimirin — li ba mela dicivin. Ew rave dike ku zarok ji ber vê yekê miriye ku jineke xwedî «dua»ya zirardar hatibû mala wan, heke ew çêlek an mîhê bidin wî, ew ê «dua»yeke wisa binivîse ku hêza zirardar a «dua»yan tune bike û zarok nemirin. Mafê navlêkirina zarok jî ji jinan re tê dayîn. Di vê yekê de berê matrîarxatê tê xuyang kirin. Mela, yên ku hemû tiştan di destên xwe de digirin, ji bo her tiştê ku jê sûd werbigirin, mafê hilbijartina navê zarok jî ji xwe re digirin. Mela di pirtûka xwe ya sêhrbazî de («Du'a-kitaba» an «Cemeydavad») dinivîse û diyar dike ku heke zarok bi navê xwe neyê gazîkirin, ew ê bê guman bimire. Û dêûbavên tirsandî lez dikin ku daxwaza mela, ya ku ji bo şîretê berdêl distîne, pêk bînin. Zarok heta 2—3 salî ji dayikê têne şîrdan. Helwesta li hemû kur...
...dilovan e, heta bi nazikî. Helwesta li hemberî keçê xerabtir e. Heke jin tenê keçan bîne, bi dilşikestinê li wê tê nihêrtin, lê malbat wê ranabin. Ji bo parastina zarokan ji çavê xerab, ruhên xerab û êrîşên din — navgîna herî pêbawer tilsim in. Di bin landikê zarokê de wek tilsimekê wisa nan tê danîn, yê ku cin jê ditirsin. Zarokên bi tilsimên wisa bi temamî hatine daliqandin têne dîtin. Etnograf G. Çursin, di 1924 de, li gundê Molla-Exmedlû kurekî şeş-salî dît, ku li ser milê wî daliqandî bûn: duayek ku di qumaşeke reş de hatiye hûnandin, sedef, mor, metalek, û li pişta wî — duayeke sêgoşe û çend morên ku bi tayên hirî yên rengîn hatine rêz kirin.
Ji roja jidayikbûnê pê ve, xemgîrî û perwerdehiya zarok li ser milê dayikê ye. Hem kur û hem keç di civînên mêr û jinan de beşdar dibin, li wir guhdariya axaftinên mezinan dikin. Ji heft saliyê pê ve zarok jixwe di karên malê de beşdar dibin, li pey ajalan diçin û hwd. Ji temenê ciwanî pê ve kur berxa xwe diçêrîne an jî dibe şivan, bi vê yekê re ku pir caran derbasî eşîreke din dibe. Piştî çend salan ew bi keriyek piçûk a ku qezenc kiriye vedigere.
Keç ji heft saliyê pê ve bi hûnandina hirî û çêkirina cilan mijûl dibin. Li koçeriyan, piştî nîvro, ew li ber çem an di bin siyê de dicivin û bi stranan hirî dirisin û goreyan çêdikin. Pir caran lawik jî tevlî wan dibin. Jin di warê exlaqî de ji mêran bilindtir e. Kurdî bi dilsozî û namûsê têne cudakirin. Dilsozî heta li ba jinan jî tê dîtin, yên ku bê evînê dizewicin; li ba kurdan fahîşetî hema tune ye.
Ol (mehmetanî) destûrê dide kurdan pirzewacîyê, lê kurd bi piranî wê napejirînin...
34
...Êzîdî dizanin ku li ba êzîdiyan her tim yek jin heye. Tenê serokên eşîrên kurd, û dewlemendan du jin hebûn. Kurd û bi taybetî êzîdî her tim ji eşîra xwe dizewicin. Ji bo ketina zewacê li ba kurdan temenê diyarkirî nîn bû, bi gelemperî mêr di 15 saliyê de, û jin di 10 saliyê de dizewicin. Li ba kurdan du cureyên zewacê têne zanîn: a) bi revandinê, ango dema keçek li dijî daxwaza wê tê revandin...
Wêne 3. Kurdên farisî.
...an jî bi riza wê, lê li dijî daxwaza dêûbavên wê û b) zewaca bi kirînê (qelen) li gorî razîbûna hem ciwanan, hem jî dêûbavan. Li ba êzîdiyan tenê ev cureya dawî ya zewacê tê meşandin. Revandin encamên wêranker hene. Xizmên keça revandî li pey revîner dikevin û wî li her derê ku lê bigirin dikujin, heke ew bi riza xwe reviyabe jî. Heke revîner bireve, wê hingê mala dêûbavên wê tê talan kirin. Yekane derfeta ku ji vê cezayê xilas bibe ev e ku xwe radest bike...
...di bin parastina kesekî rûmetdar de, yê ku dê bi dêûbavên keça revandî re danûstandinan bike û bi berdêleke mezin revîner lê biborin.
Zewaca bi awayê aşitî, bi kirînê, wisa pêk dihat, û niha jî pêk tê: li mala ku bûk lê ye, şêwirmendek tê şandin, ya ku hemû danûstandinan dimeşîne; tenê piştî qedandina wan, bavê zava bi nan û xwê tê mala bûkê û berê xwe dide bavê wê, di hebûna şahidan de, silavê li hev dikin û li ser rizabûna zewaca keça xwe bi kurê xwe dipirse. Bavê keçê erê dibêje, dîsa bi şahidên heyî re. Paşê dêûbav nan û xwê parve dikin, yek ji mêvanan gustîlek zîvîn dide dayika bûkê û her mêvanek li gorî rewşa xwe diyariyekê dide bûkê. Piştî demekê, li mala bûkê şahînek tê lidarxistin, bi vê yekê re ku bûk, di malbatên belengaz de, bi gelemperî beşdar nabe. Ev merasîm bi navê merasîma xweşbûnê «daznigarî» tê gotin. Ji vê demê pê ve, zewacên ciwan bi dizî hevdîtinên şevê li dar dixin, yên ku bi kurdî «dizî-e-bûkê» tê gotin (revandina bûkê). Piştî çend mehan bavê zava dîsa berê xwe dide mala bûkê ji bo danûstandinan. Ew ji dêûbavên bûkê berdêla bi pere, berx, gayan, li gorî rewşa xwe, û bê guman hespê bi kurtan dide. Di roja ragihandina lihevkirina dawî «atekirin» de bavê zava ji bav an birayê bûkê re çek an revolver û pere diyarî dike. Bûk qelenê tîne, ya ku ji xalîçeyan, nivînan û berhemên din ên hirî, û her wisa pere pêk tê. Heke belengazek bizewice, wê hingê tevahiya civakê qelen ji bo wî berhev dike. Piştî qedandina danûstandinan dawet tê. Di roja diyarkirî de li mala zava hemû mêvanên vexwendî kom dibin; beriya nîvro jin direqisin û mêr bi wan re. Piştî reqasê mêvan berê xwe didin mala bûkê; heke ew ji gundekî din be, ...
36
...wê hingê tenê xizmên nêzîk diçin û wê bi hevalên xwe re ber bi mala zava ve tînin; rûyê bûkê bi gelemperî bi qumaşekî sor girtî ye. Jinên ku di wê demê de, piştî ku li çem an kaniyê xwe şûştin, di lîstika xortan a «reqako» de beşdar dibin. Di aliyê serkeftî de jina xort nêzîkî mala xwe dibe, li wir keç bi stranan wî pêşwazî dikin. Hemû mêvan li mala zava şahiyê dikin. Êvarê mela merasîma zewacê «kebîn» pêk tîne, diyariyekê distîne û diçe. Bûk 1—3 caran li dora ocaxê tê gerandin û jê re tê gotin: «Me tu ji vir anî û divê tu heta deqeya dawî ji vê malê re xizmet bikî». Piştî çend hefteyan bûk dîsa vedigere ba dêûbavên xwe û ji wir jî derbasî mala xwe ya nû dibe.
Rewşa bûka ciwan li mala mêr nayê hesibandin giran. Bi taybetî bi baldarî û nazikî jina ciwan heta zayîna yekem tê xwedîkirin, di vê demê de ew wek mêvanekê tê hesibandin; piştî zayîna yekem ew bi tevahî dikeve nav malbatê û di rewşeke wekhev bi bûkên din re dibe. Li ser milê bûka piçûk şûştina lingên hemû mezinan ên malê û mêvanan e. Wek li ba gelek gelên rojhilatî, jin û mêr hevûdu bi nav gazî nakin.
4. Kurdiya sovyetî
Rewşa nîv-bêmaf di malbat û civakê de, pêkanîna qaîdeyên olî di nêrînên li ser jinan de, wek hebûneke nizmtir, tirsa ji qanûn û mêr, nexwendewarî û nezaniya şermezar (li ser 4.000 jinan tenê yek nexwendewar) — ev hemû nîşaneyên karakterîstîk ên rewşa kurdiya ne. Li vir hê jî xurafe, hêza ku hişê mirov hêdî hêdî xerab dike, hêza olê, nexweşiyên civakî ...
...Zewacên zû, qelen, reforma axê ya ku bi dijwarî tê meşandin, hemû ev yek di avahiya aboriya feodal-patrîarkal a ku hê jî dijî de, ya ku bi îslamê hatiye pîroz kirin û bi paşvemayiya çandî hatiye qewîkirin, koka kûr hene. Hemû ev yek alîkariya parastina formên kevneperest ên jiyanê dikin.
Pirzewacî, zewacên zû, bi giranî, ji aliyê çînên dewlemend ve têne piştgirîkirin, yên ku di wan de piştgiriyekê ji bo saziya xwedîtiyê dibînin; beşa belengaz a nifûsê van urfan tenê bi qasî ku ew di bin girêdayîbûna aborî û giyanî ya kulak û ruhanîtiyê de ne, piştgirî dike.
Jin li ba kurdan hinekî ji ya tirkî erzantir e, bihayê navînî — 20—50 berx in.
Di konferansa giştî ya Ermenistanê de, pirsgirêka mafê jinê li ser ax û avê li rêza yekem de bû. Û belengazan biryarnameyek bi daxwaza betalkirina qelenê derxistin. Lê belê, divê were destnîşankirin ku li vir roleke sereke ne xema kesayetiya jinê û ne xwesteka baştirkirina rewşa wê bû, lê bi tevahî berjewendiyên madî yên mêran.
Belengaz daxwaza betalkirina «bacên li ser jinê», betalkirina kirîna jinê dikin, ji ber ku ew nikarin bidin. Ew tenê bi xebata xwe ya kesane, bi xebatê, diçin şivantiyê, kirêgirtiyê, dikarin bidin. Û keda nehêle berhemek têrê bike. Û heft sal derbas dibin... dijmin derdikeve. Bav zêdetir dide. Dibêje: «divê ez lê zêde bikim». Belengaz dîsa wek kirêgir ji bo bûka xwe ya pir bedew dixebite.
Li dijî vê fenomenê ya kirîna bûkan niha têkoşîneke tund, ya ku ji aliyê desthilata navendî ya komara Azerbeycanê ve, û her wisa ji aliyê rêxistinên taybetî yên xebata di nav jinan de tê meşandin, heye. Lê belê rêbaz û rêyên vê xebatê bi awayekî berbiçav ji herêmên din cuda ne.
Di rêza yekem de li vir divê were destnîşankirin ku tarîtiya awarte ya kurdan û mercên jiyana nîv-koçerî bi belavbûna xalên niştecîbûnê re — bikaranîna navgîna herî bi hêz — agitasyona bi çapê derdixin. Ne tenê rojname, lê heta pelç û daxwazname hê jî ji bo wan kêm bigihîjin in. Ji madeya çapkirî bi piranî tenê plakata rengîn û fêmbar dikare were bikaranîn.
Beriya her tiştî, armanckirina bala jina kurd li ser pirsgirêkên xebat û jiyanê, li ser pirsgirêkên tevlîbûna jinan di jiyana civakî û xebata berhemdar de li vir bi rêya rêxistina çalakiya jinan li gundan û lidarxistina civînên delegeyan tê kirin.
Forma seretayî ya agitasyon û rêxistinê di nav jinan de civînên delegeyan in.
Encamên vê xebatê, ya ku hê jî pir kêm e, jixwe di 1927 de xwe nîşan dan, li Kurdistanê 39 delege hene.
Di civînan de jin bi awayekî awarte bi pirsgirêkên jiyanê eleqedar dibin. Pir caran çend verstan kurdiya bi zarokan ber bi civînê ve dimeşe û daxwaz dike ku qanûna nû ya li ser tomar an li ser berdanê jê re were ravekirin. Bi taybetî bala wan qanûna nû ya li ser zewacê dikişîne. AzCÎK'ê hê di adara 1923 de qanûna nû ya li ser mafê malbatî-zewacê derxist, ya ku li gorî wê pirzewacî tê betalkirin, temenê herî zêde yê zewacê ji bo mêran 18 sal û ji bo jinan 16 sal tê danîn. Li gorî vê dekretê jin di hemû mafan de bi jinê re wekhev tê kirin.
Pêkanîna xebata li ser lêkolîn û baştirkirina mercên jiyana jinê li Azerbeycanê li ser Komîteya baştirkirina jiyana kedkaran li cem AzCÎK'ê hate danîn. Komîteyên wisa li cem rêveberiyên qezayan jî hene. Karê komîteyan di alîkariya ...
40
...ji bo jinê di parastina mafên wê de bi rêya organên sovyetî yên guncaw de pêk tê. Di xebata xwe ya rojane de komîte jin lêkolîn dikin û li ser bingeha tecrûbeya xwe pêşniyarên xwe yên li ser guhertin, temamkirina qanûnên ku mafên jinê eleqedar dikin, ji organên qanûnsaz re pêşkêş dikin û di danîna wan de beşdar dibin. Bi rêya rêxistina artekan û kargehan komîte rewşa aborî ya jinan baştir dikin. Karê komîteya Kurdistanê pir kêm e, di heman demê de, divê ew ji bo meşandina agitasyonê, da ku jin biçin xwendinê, dest pê bike; divê ew xebata li ser rakirina nexwendewariyê di nav jinan de rêxistin bike. Komîte her wisa xebata propagandayê ya diyarkirî di nav mêran de dimeşînin, ji wan re rave dikin ka çima jin divê çalak be, çima ew ji bo hilbijartinên civakan tê gazîkirin, çima divê ew xwendewar be û biçe nexweşxanê, ne ku li ba nivistekê.
Bi giştî, xebata di nav jina kurd de hê jî lawaz e. Sedemên vê yekê gelek in: nebûna rêxistinkarên bi tecrûbe, kêmbûna pere û, di dawiyê de, kevneperestiya awarte, ya ku kurdiya li hemberî xema baştirkirina rewşa xwe nîşan dide. Rewş di warê xebata li ser parastina dayiktiyê û zaroktiyê de jî xerab e. Tenê di demên herî dawî de, li qezayê yekem mala zarokan, şêwirmendgehên zarokan û xwarinxaneyên zarokan hatin vekirin, ji ber ku hê jî bi tevahî nîn in.
Li rex paşvemayî û tarîtiya jina kurd, yên ku derbasbûna ber bi jiyana nû û rewşa nû ya serbixwe tevlihev dikin, — pir balkêş e ku were destnîşankirin ku, di yek têkilî de, beşdarbûna di hilbijartinan de li civakan, jina kurd pir li pêşiya jina tirkên Azerbeycanê ye. Sedema vê fenomenê, ya ku di nihêrtina yekem de ecêb xuya dike, ev e ku rewşa kurdiya berbiçavtir a azad, bi ya jina tirkî-zarok ...
...berhemdar. Wek ku jixwe hate destnîşankirin, jina kurd rûyê xwe nadişêre, ew ji mêrekî nenas venedikeve, ew jixwe ji berê ve di civînên mêr de amade ye û di nîqaşkirina pirsgirêkên cuda de beşdar dibe.
Beşdarbûna kurdiya di karên civakan de her sal zêde dibe, her çend ew hê jî ji hêla hejmarê ve kêm dimîne. Tevî ku ji aliyê kulakan û ruhanîtiyê ve propaganda li dijî beşdarbûna jinan di hilbijartinên civakan de dihat meşandin, di hilbijartinên dawî de heta 70% hemû kurdan hatin. Di nav yên ku ji bo civakan hatin hilbijartin de heta 25% jin bûn. Ev serkeftin bi giştî bi çalakiya jina kurd di pirsgirêkên birêvebirinê de, û her wisa bi adeta çareserkirina hemû karên giran bi wekheviyê bi mêran re tê ravekirin. Pêkanîna rast a hilbijartinan jî wateyekê heye. Di vê salê de ji hemû kesên ku mafê beşdarbûna di hilbijartinan de hebû, pelç hatin belavkirin. Bi tenê rastiya wergirtina pelçê jina hê bi hêztir teşwîq kir ku di hilbijartinan de beşdar bibe.
Va ye çawa heval Şûrkan, ku di yek ji xalên herî mezin ên niştecîbûnê yên Kurdistanê, li gundê Mînkendê, hilbijartinan birêve dibir, wan danasîn dike:
«Kolanên teng, korîdorên bi kevirên rût, xaniyên kevirî yên bi stûnên dîwarî, banên bi zinar, kûçikên ku di berfa de bi lingên xwe yên tazî direvin û jinên ku bi zarokên xwe yên mezin li pişta xwe girêdayî, ji bo avê direvin, — va ye Mînkenda sibehê.
Komikên kurdan, yên ku bi germî li ser tiştekî nîqaş dikin, komên jinan ên rengîn-xemilandî, yên ku ber bi dîwar ve dirêj dibin, stûnên zarokên ku dihejînin, — hemû ev yek dibêje ku di jiyana gund de tiştekî nû, ne asayî ketiye.
Bi kolanên teng em ber bi dibistanê ve, avahiyek bi 5-6 odeyan, ku berê çend bazirganekî jîr ...
42
...bi hûrgiliyan bazirganî dikir û komirê, li ser dîwêr hejmara çayxaneyên hatine vexwarin, yên ku ji aliyê mînkendiyan ve hatine vexwarin, hatibû nivîsandin.
Balkon. Maseyên bi kaxez dagirtî. Li ser balkonê li ser kursiyên kurt mêr rûniştine; li vir komên cuda yên jinan bi zarokan li destan cih girtine. Di destpêkê de bi tirs, paşê bi dengekî bilindtir, hemû bi coş nîqaşa hin karên xwe yên malê dikin, bi fêlbazî li jinan dikenin, yên ku ber bi balkonê ve têne û ji ber milan pelçên hilbijartinê derdixin — pelçên hilbijartinê.
Ew jixwe çil in, û hê jî têne û têne. Piştî radestkirina pelçê, ew di deryaya kirasên fireh de, bi rûyên tarî, girtî, wek komirê, bi çavên şewitî, diherikin.
Ev merasîma xwezayî her car bi kenê hevalbend tê xerakirin, yê ku gotinên Esed-amî vedişêre, û dîsa û dîsa pelçan vediqetîne, ji 230 kesên ku pelç wergirtine, 225 jin li ber çavan in, — û ev du sed jin bi çavên xwe yên şewitî bi hêvî, bi pêşbîniya tiştekî nû, ne asayî difikirin. Bi dîtina wan, bişirîneke xweşbawer li ser rûyê Esed-amî belav dibe.
Dema ku kar hat hilbijartina serokê civakê, hêrs şewitî, deng dev ji hev berdan, yek namzed şûna yê din digire.
Şer li dora du namzedan tê lîstin. Civîna ku bû du paran deng dike. Her kom pêşbaziya namzedê xwe îsbat dike. Du axaftvan bi taybetî bi germî diaxivin, ji nişka ve ber bi aliyên cuda belav dibin, bi xwe re hevalbendên xwe yên hevfikir dikişînin. Û di nav komên bi aşitî rûniştî de ji cih û cîh hildiçin û di gavekê de betlaneyeke nedîtî radibe, bazdanek, ku tê de her tişt tevlihev e, — û mêr, û jin.
Aram bûn... û çav dest pê kirin ku hêzên her koman diyar bikin. Koma hesinker-partî ...
...serkeftî bû, û ew bi xwe di bin çepikan de, bi lingên xwe yên ji erdê radibûn, bi şermê dikeniya.
Hilbijartin qediyan, hemû belav dibin, — hine bi serkeftina xwe dikenin, hine bi binketina xwe bawer nakin.»
Li Kurdistanê divê mirov zêdebûna beşdarbûna jinan di karên civakan de ne bi sedan, lê bi dehan û yekan bihesibîne. Her jineke ku bi awayekî çalak di avakirina sovyetî de dixebite, li vir wateyeke siyasî ya mezin heye. Li Kurdistanê, li gundê Mîrîn jineke serokê civata gund heye. Gundê Mîrîn qereqola zivistanê ya kurdên nîv-koçer e. Ew li newaleke di navbera zinaran de û heta li nêzîkî nedîtinê cih digire, ji ber ku li wir bi xwe xanî nîn in, û hemû cih ji bo mirovan û ajelan di zinarên de hatine kolandin.
Zû, xelkê ji qulên tarî û şikeftan ber bi jor, ber bi deşta çiyê, nêzîkî tav û bayên hênik, — li wir, bi mîh, gamêş, çêlek, hesp û kûçikên xwe dorpêçkirî, 6-7 mehan heta berfê derbas dikin.
Wek her derê, li vir jî civata gund û di civatê de serok heye. Lê serokê civata Mîrînê, jineka yekane hema hema li tevahiya Kurdistanê, — jineka «eldaş-xanum» (heval-jin), wek kurd jê re dibêjin.
Kalme, lê wêrek, bi rûyekî vegotî, vekirî û bi tevgerên enerjîk — kurdiya «eldaş-xanum» bi aramî û bi pêbawerî cîhana xwe ya piçûk a tevlihev birêve dibe, — û li tu deverê, li tu gundê din serokê civatê bi vî qasî fireh û bê şert û merc desthilatê li ba gundiyan bikar nayne û bi vî qasî baweriya kûr û hema hema fanatîk bi her tiştê ku xanum-serok dibêje an şîret dike nayne.
44
Ji kurdan re di destpêkê de ecêb, ne asayî bû ku bibînin ka serok bi çi hêsanî û bi tecrûbe bi kumika xwe li ser serê xwe karên herî dijwar, fermanên desthilatê yên di mercên herêmî de bi rê ve dibe. Paşê hêdî hêdî li hev hatin û niha bi hurmeteke mezin nêzîkî serokê xwe dibin.
Kemasiya mezin a gundê kurd — mercên dijî-mirovanî ne. Di gund de epîdemî û nexweşiyên cuda belav dibin, mirina zarokan her ku diçe zêde dibe, jin, ji ber nebûna personelên bijîşkî yên pêwîst, bi xizmetên sêhrbazan û şivanan bikar tînin.
Va ye çawa şahidekî zayîneke li gundê kurdî yê Saltankendê danasîn dike: ev gundekî kurdî yê asayî ye — avahiyek bi 8—10 malan, ji berê ve xizmên hev in. Kêm caran keçek ber bi aliyekî din ve dizewice: bi gelemperî ew li ba yek ji birayên xwe yên bêhejmar dimîne.
«Di demeke ne xweş de em ketin vir: xwişka xwedanê me — serokê civatê, keçeke 17-salî, jixwe roja sêyemîn di janên zayînê de bû û tu xwendinên dapîra zayînê ya herêmî Gekçay alîkarî nedikir. Ji odeyeke tarî, bi erdê ax, avahiyek biçûk, li qiraxa gund, bi qîrînên zayînê yên li ser pişta çiyayan deng vedida; jin li dora wê rûniştibûn, û mêr li derve li ber deriyan cih girtibûn. Sê roj bê alîkarî, bê pîrik, di cilên pîs de!
Heya Laçînê, heya pîrika zayînê — 26 verstan, heya Mînkendê heya bijîşk — 18. Dûr e, û paşê jî dapîr û dayikên me bê wan û bê wan kar dikirin, — dê çawa be, wê Xwedê bi xwe bizane, — kurdekî wisa dibêje.
Esed-amî siwarekî ber bi Laçînê ve dişîne ji bo pîrika zayînê û me, ji bo samovarekî piçûk yê kesk, xelînek dirêj tê de.
Nîvşev nêzîk bû, em hê jî li ser kurdan, li ser jiyana wan diaxivin, dema ku ber bi me ve ...
...diya zayînê bi nûçeyê reviya, ku kurek ji dayik bûye. Ji kêfan birayê zayînê berxekî herî qelew hilbijart, hin xwendin kirin, bi kêra tûj gewriya wî jê kir.
Goştê xwe bi xwîn, bi xwîn, heta ku sê perçe bûn...
Gundê kurd, dibe ku ji aşûr, pîrik, ji mamoste jî pir hewce ye. Tevahiya karê pêşveçûna perwerdehiya gel û rakirina nexwendewariyê, û ji ber vê yekê beşa herî girîng a hemû kar — guhertina jiyanê ji ber nebûna hejmara pêwîst a mamosteyan radiweste. Lê belê, di bin van mercên giran de jî hêdî hêdî qadra jinên ku jixwe ji jiyana kevn xilas bûne û ketine nav rêzên partiya komunîst û hemû hêza xwe didin xebata di nav jina kurd de, tê avakirin.
Di salên dawî de, bi taybetî, meyla jinan ber bi partiyê ve tê dîtin. Rast e, hejmara kurdiya partî bi tenê bi dehan tê hejmartin, ew hê jî bi tevahî xwedî zanîn û tecrûbeya têrê nîn in ji bo xebatê, lê hemû ew yekîneyeke pêşeng in, yên ku bêwestan ji bo avakirina Kurdistana xwe dixebitin. Di van salan de, li rex zêdebûna çalakiya partiyê, komsomol jî mezin dibe û tê rêxistin. Keçên kurd, bi saya rewşa xwe ya berbiçavtir a azad, bê guman, tenê di berhevdanê de bi rewşa keçên tirk re, pir bi kêfxweşî ber bi klûb, dibistan û xebata komsomolê ve diçin û beşdar dibin. Rêxistinên komsomolê jixwe karîne hejmareke berbiçav a ciwanên kurd bihewînin û bikevin nav gundê kurd, û li hemû gundên mezin xaneyên xwe hene.
Di nav xebata girseyî ya di nav jina kurd de rêbazên rêxistinî çi ne? Dîsa, bi hesabgirtina hin taybetmendiyên rewşê li vir ...
46
...jinan, divê hemû xebat bi xurtkirina çalakiya jinan li gundan ji gundî-delegeyên herî hişmend, çalak û çalakvanên jin dest pê bike. Bêyî çalakiya wisa ya jinan, di mercên herêmî yên jiyanê de, tu xebat nayê meşandin. Paşê lidarxistina civînên giştî li gundan bi delegeyan û çalakvanên jinan re, û paşê bi hemû jinan re, ku delege di wan de li ser karê civakê raporê didin. Li vir divê konferansên giştî yên gundiyan bêne lidarxistin û kurs ji bo çalakvanên jin bêne rêxistin. Di dawiyê de, bi tevahî pêwîst û bikêr e ku endamên jin ên civakan di xebata rojane ya pratîkî ya civakan de bêne tevlîkirin, wan bi karê ZAGS, dadgeha gel, kontrolkirina karê dibistanan, xalên bijîşkî û hwd. ve mijûl bikin.
Karê sereke û lêdana sereke li vir têkoşîna ji bo rizgarkirina aborî ya kurdiya ye, têkoşîna li dijî bandora hilweşîner a ruhanîtiyê û bingeha wê ya madî — nezaniya, tarîtî û xurafeyan. Ji bilî vê, divê lêkolîna pirsgirêkên jiyanî û hiqûqî li asteke guncaw were danîn û bi taybetî bi biryardarî li dijî kuştina jinan a ku di warê têkiliyên zewac û malbatî de tê dîtin were têkoşîn.
Dema em encamên rewşa niha ya jina kurd û xebata ku di dema hebûna desthilata sovyetî de hatiye kirin didin ber hev, em dikarin destnîşan bikin ku: tedbîrên ji bo rizgarkirina jina kurd di hemû warên jiyana wê de, wek — betalkirina qelenê, qedexekirina pirzewacîyê, nehiştina zewacên zû, têkoşîna li dijî pêşdarazên jiyanê, têkoşîna ji bo perwerdehiyê û, di dawiyê de, mercên nû yên aborî yên jiyanê — jixwe encamên diyarkirî didin. Çalakiya partiyê ji bo xurtkirin, kûrkirin û berfirehkirina xebata di nav kurdiya de jixwe destkeftiyên diyarkirî hene ...
...yekem, di warê zêdebûna hejmarî ya kurdiya di partiyê, KSM, di civakan de, û her wisa di warên din ên avakirina civakî de.
Ji bo Kurdistanê tu kar ji rizgarkirina aborî ya jinê girîngtir nîne. Ev yek bi kişandina kurdiya ber bi hilberîna destkarî ve, bi bikaranîna jîr a destên jinan ên azad, yên ku jixwe xwedî hunerên hilberînê ne, ji bo xebata di artekên destkarî de tê bidestxistin. Ji bo vê yekê divê hilberîna xalîçeyan û ristina hevrîşimê, yên ku beriya şer bi serkeftî pêş dikevin, bêne vejandin û dest bi rêxistina artekên destkarî yên pîşesazî were kirin.
Pêşveçûna aborî ya Kurdistana me û pêşveçûna çandî û siyasî ya kurdan a ku bivê nevê bi wê ve girêdayî ye, wateyeke kolosal heye, ya ku ji sînorên Transqafqazê derbas dibe.
Têkoşîna dijwar a li vir li dijî jiyana kevn, avahiyên malbatî yên kevn, jixwe bi tevahî guherîneke diyarkirî di rewşa jinê û roleya wê ya nû di jiyana aborî-civakî de, — şahidiyê didin ku jiyana kurdan û jina kurd formên nû hildigire. Lê belê formên nû yên jiyanê hê jî nehatine avakirin û malbata kurd serdemeke derbasbûnê ya giran derbas dike, ya ku bi tevahiya giranîya xwe dikeve ser milên jina kurd. Ji ber vê yekê, di mercên xebata niha de divê bala sereke were dayîn wê.
Di dema amadekirina vê xebatê de wek çavkaniyên sereke xizmet kirin: Berhemên Beşa Qefqazyayê ya RGO, pirtûka XIII. S. A. Egiazarov «Kurte-etnografiya. Agahiyek li ser kurdan»; Îzv. Enstîtuya Dîrokî-Arkeolojîk a Qefqazyayê, c. III. G. Çursin «Kurdên Azerbeycanê»; A. Kartsov — «Kurd»; Gotar û notên di çapemeniya periodîk a transqafqazî de («Bakinskiy raboçiy» û hwd.); Çavdêrîyên şahidan; Bultenên Komîteya Navendî ya komarên transqafqazî ji bo salên 1921—27.
Hevalno, ez dixwazim tiştekî ku min dît, parve bikim. Îro li pirtûkxaneyê min bi tesaduf pirtûkek ku di sala 1927 de li Moskovayê hatiye çapkirin, kire destê xwe — N. A. Smirnov, «Jina Kurd». Ew di rêzefîlma «Karkera Rohilatê» de, di bin redaksiyona Beşa Karker û Gundiyan a Komîteya Navendî ya VKPb de derketiye. Min ew vekir da ku tenê hinekî li rûpelan binêrim, lê di dawiyê de ez nikarîbûm wê berdim, heta ku heta rûpela dawî xwend. |
