FELCA ZAROKAN

Polio & Post-polio

 

Home |Destpk|Ana Sayfa

 

Rohnîkirineke Gitî Ya Li Ser Nezaniya Nexweiyeke Gelêrî Li Civaka Kurd:

FELCA ZAROKAN
(Polîo & Post-polîo)







Felca zarokan, wek nav jî li ser e, ku li zaroktiyê çêdibe, bi riya xurak û ava lewitî, xwe digehîne laê teze yê zarokên dergûê. Zarokên ku bi vê nexweiyê dikevin, piraniya wan di navbera 2 - 4 sala ne. Zarokên li navbera van salan, hîna ba parastina xwe ya laî ava ne kirine û ji vîrûsên li derve re pir vekirî ne. Loma dêbav, gerek e bi zanetî û hiyariyeke mazin li ser karê xwarin û vexwarina zarokên xwe rawestin û ne hêlin ku xwarin û vexwarineke gemar ji gewriya van canikên bêguneh derbas bibe. Ji ber vê ye, ku piraniya xwarina van zarokan, div#e bihête kelandin û heger guman ji pakiya avê jî hebe, gerek e berî vexwarinê av jî were kelandin!





Yan na, zarokên ku xwarin û ava bi vîrûsan lewitandî vexwaribin, di nav deh (10) rojan de bi vê nexweiya giran dikevin. Rastê rûdana tay, lagermiy (agirê laî) dibin. Van vîrûsên sêcûreyî yên felca zarokan, hingê bi riya rûviyan (rêxole) dikevine nav xwûna zarokan. Ji vê heyama nexweiyê re dibêjin POLÎO-ENFEKSIYON ku bi van rûdan û diyardeyan (symptom) xwe xuya dike:

1. Li gewriya zarok enfeksiyon (sorahî/birîn) peyda dibe
2. Ta, lagermî (agirê laî) peyda dibe.
3. Serê û vereîn çêdibe
4. Betanê dora mejî enfeksiyon digre
5. Herî dawîn; andamên (organê) laî elel dibin, felc dibin.

Ev nexweiya bi navê Felca Zarokan (polio), nexweiyeke kevin e û bi kêmanî 1500 sal Berî Îsayî j dihêt naskirin.




Ev wêneya misriyekî xwedî nexweiya felca zarokan (polio) e, ku (wek li wêneyê dihêt dîtin, piyekî wî zirav/seqet e),
li ser nivitên kevirî yên misrî hatiye kutandin (nivîsîn). Ev kes sala 1500î Berî Îsayî, pasewanê perestgeheke fîrawnî bûye.



Bi gotineke din; ev nexweî yekser berê xwe dide esebê û sazûmaniya (sîstema) esebiyetê. Loma jî kesê nexwe ni kare wek berê mîza xwe bike, ji ber ku ni kare mîzdanka xwe wek berê bixebitîne. Ji lew re, mîzdank bi alîkariya sazûmaniya esebiyetê dihêt xebitandin. Ne tenê ev, du nexweiyên din ên bingehîn jî, bi felcê re dihên: 1-Roviyên kesê nexwe wek berê na xebite. 2- Her wisa jî, di xebata bihndan û bihnstandinê de jî kêmanî rû didin û kesê nexwe wek berê bi hêsanî ni kare tam bihna xwe bide û bistîne. Van rûdanan, diyardeyên berçavî ne, ku nexweiya vîrûsa polio’yê li mirov peyda bûye, êdî mirov bêçare û berdest e.




Li nexwexaneyeke Swêdê, li destpêka sedsala çûyî (1910) bi vî cûreyî sexbêriya nexweên polîoyê dikirin.
Bi taybetî nexweên polîoyê ku masilê bihndan û bihnstandina wan elel bûbûn, dikirin nav vê çaviya biçûk û bi tundî hewa paqij (oksîjen) didanê.





Bakterî bi mîkroskopê dikarin werin dîtin û li laboratûwarê dikarin werin çandin, lêbelê virûs qet bi êweyekî jî na hêne dîtin.

Li ser laê kesê nexwe, piraniya caran felceke bêpergal (asîmetrîk) çêdibe. Masilên p ling, dest, newq, yan ên pitê, xwar dibin. Ta ku masilên ku qurta gewriyê dizivirînin, masilên ku dengê mirov cîbicî dikin, tev xira dibin û wek berê kar na kin. Gava masilên bihnstandin û bihndanê wek berê ne xebitin, vêca kesê nexwe ji ber kêmhewawergirtinê dikare bimire. Mîzdank wek berê na xebite û rovî j ku bi masilan tevdigerin, bi dijwarî karê xwe dikin. Ev helakî û graniyeke mazin li ser mirov nexwe peyda dike.



Dr Jonas Salk ku peywenda (/vaksna/tilhaqa/aiya) derziy Felca Zarokan, polo dt





Li Amerîkayê Çareseriya Nexweiyê Peyda Dikin


Peywend (derzî) sala 1955an peyda dibe û têt Swêdê jî. Salek paê, ango 1956an jî dihêt Tirkiyê. Lê belê Tirkiye, wek gelek titan, dermanan jî wek çek li hevber xelkê kurd bi kar dihêne û ta sala 1988an jî ev vaksîn/peywend na hêlin ku bikeve Kurdistanê nav kurdan û bi êweyeke gelemperî ji bo zarokên Kurdistanê were bi karhanîn. Loma bi kêmanî bi sedhezaran zarokên me her sal û hîna jî, bi vê nexweiyê dikevin.

Xirabiyeke din jî ev e, ku nezaniya li vê bareyê heye gelek mazin e. Ji wan zarokan/kesan re, ên bi vê nexweiyê ketibin û seqet mabin, ji wan re dibêjin: ‘derzî li damarê wî ketiye loma seqet maye’ (!?) ku ev qet ne rast e. Ev nexweî ji ber vîrûsa li nav xwarin û ava lewitî peyda dibe. Li laê zarok lagermî/agir peyda dibe, doktorên li Kurdistanê haya wan ji ewba (epîdemiya) Felca Zarokan nîn e û ji van zarokên nexwe ên reben re antî-enfeksiyon (antî-bîyotîk) didin. Gava ev derman bi riya derziyan didin zarokên nexwe, ev derman çi kar û tesîrek li ser vîrûsa polîoyê na kin. Ji ber vê jî bi xeletî û nezanî dibêjin: ‘derzî ling seqet kiriye’ û hwd.

Pitî hatina vaksînê û pitî bêhtirbûna çanda paqijiyê (hîjiyen), ev nexweî hinek kêm bû û li Swêdê
hema hema tam ji hole rabû. Li Kurdistanê, berfirehiya kargêriya vê nexweiyê li ser xelkê çawa ye, hîna jî ba na hêt zanîn. Titê ku ba dihêt zanîn ev e, ku ev nexweî hîna jî heye. Ji ber ku em li gund û bajarên Kurdistanê hîna jî kesên ku dest û piyên wan seqet pir dibînin. Zarokên ku çar caran vaksîn/peywend girtibin, ta mirinê bi vê nexweiyê qet na kevin.



Wek gelek nexweiyên vîrûsan, ewba (epidemi) Felca Zarokan jî heye. Cara yekê li dawiya sedsala 1800î ewbeke Felca zarokan hat dîtin.

Sala 1988ê, Rêxistina Tendurustî ya Cîhanî (WHO) hilpikînek li hevberê vê nexweiyê li 125 welatan da destpêkirin. Armanc ew bû, ku vê nexweiyê li sala 2000î, tam ji kokê ne hêlin.



POSTPOLÎO

Pitî ku zarok bi vê nexweiyê dikevin, 15 sal çi guherîneke mazin (çi çê – çi jî xerab) li ser laê wan çê na be. Ango ne ba dibe, ne jî xirab. Lê belê gava kesên nexwe dihêne temeneke bilind; wek 40 yan 50, li gor mercên jiyana kesên nexwe, ev nexweî dîsan li wan dizivire. Bi gotineke din, gava nîvê (%50) jiyana kesê nexwe diçe, ji ber kêmbûna xweparastina kêmbûna laê wan, ev nexweî j, ji nû ve li mirov divegere. Ji vê re dibêjin postpolîo, ango pitî polîoyê. Bi naveke din jî Postpolîo Sendrom.



POSTPOLÎO SENDROM (PPS): Gava kesê nexwe kal/pîr dibe, nexweî dîsan lê dizivire.



Ev diyardeyên postpolîoyê ne:

1. Westan, her dem westayîmayin
2. Êa masil û movikan
3. Bêhtirbûna lawaziya masilan li destûpiyên kes hem seqetmayî û hem jî neseqet.
4. Biçûkbûna/kmbna/sistbna masilan
5. Behtirbûna handîkapiyê
6. Deyaxnekirina li ber sermê




Vîrûsên polîoyê li navenda esebiyeta laê zarokan dixin û andaman; organên wek dest û pî elel (felc) dikin. Ta zemaneke dirêj
ev rew, ne çê û ne jî xirab dibe. Her wek xwe dimîne. Lê ev vîrûsên li nav mazmazkê (mejiyê hestiyê pitê) qet na mirin!




Vîrûsên polîoyê, li navenda esebiyeta laê zarokan dixin û andaman; organên wek dest û pî elel (felc) dikin. Ta zemaneke dirêj ev rew ne çê û ne jî xirab dibe. Her wek xwe dimîne. Lê ev vîrûsên li nav mazmazkê (mejiyê hestiyê pitê) qet na mirin. Gava kesê nexwe nîvê temenê xwe dijî û dibe navsere, salmezin/kal/pîr, hinge gava xweparastina laî kêm dibe, ev virus dîsan xwe aktîf dikin û dest bi xwarina masilan dikin. Ji vê re dibêjin postpolîo sendrom û ta sala 2003yan jî ev doman (proses) ne dihat zanîn, ku ev nexweî bi çi awayî li mirov dizivire. Ev pêketin ji hêla nexwexaneya Danderyd a li Stockholmê, bi serokatiya koma xebatê ya Dr Henrik Gonzales hat naskirin û rehabîlîtasyona li hevber vê jî, li vê nexwexaneya navbirî hat cîbicî û bernamekirin. Ev doktor li dunyay yekemn destnankar destpxr domana postpolo'y ye doktor min e. Dagnosa w ya li ser min %25 e. Dr Gonzales b sebeb ku ez m nexwexaneya Danderdyd' min dest bi sexbriya (tedawiya) xwe kir. Pit v tedawiy ez bm xwed v zanyariy loma min xwast ku ez v zanyariya xwe di gel xelk xwe y perankir, bi we re parve bikim. Ez hna j li jr avdriya Navenda Postpolo'y me ku li nexwqexaneya Danderyd' ya li Stockholm ye. Sal carek s rojan ez diim v nexwexaney derman bi nav Imuno-Globlyn ya bi riya zerz dilop (serom) didne nav reh (damar) min. Ev derman ew enfeksiyona ku vsrusa Polioy ya li nav mazmazk (omurga) peyda dike, bi snor dike, nahle bhtir belav bibe. Mixabin ku ev derman nikare van mkroban bikuje. Bi gotineke din nexweiya polo'y derdek bderman e hna. Loma derziy/vaksn/peywend polo'y li zarokan bixin, v kar qet pago mekin!

 


Ê


Masil û movikên laî ji ber kêmaniya pal û destega dest û piyan pir diêin. Li hevber êa masil û movikên jihevketî, dermanên antî-îmflamatorîk hene.

Ji sedî %50 ta %90î li laên kesên nexwe ê peyda dibe. Ev ê piraniya caran li qolincê, li kulîmeka pitê, li ran û çogê û li kulîmekê çêdibe.

Paê ji ber lawazbûna movik û masilan jî, li nav movik û masilan bi xwe ê peyda dibin.

Li pit û kulîmekan ku her dem ê têde heye, ev ê ji ber paldan û spartina zêde, ji ber ajotina bisiklêta handîkapiyê girantir dibe.

Êa esebiyetê jî girêdayî veqetana ji hev a rehên esebê ye.

Serma jî êa laê kesê nexwe bêhtir dike.





Masilên zexm û masilên nexwe






LAWAZBÛN Û KETINA KESÊ NEXWEÊ POLÎOYÊ JI BER VAN RÛDANAN HER ROJÊN KU DIHERE BÊHTIR DIBE

1. Stress
2. Zêde bi karhanîna andamên laî
3. Bilindbûna temenê
4. Enfeksiyona herdemî ya vîrûsa polîo
5. Faktorên liberxwedana laî







WESTAN

Westana fîzîkî:
Ev westan kêmtir dibe heger mirov tam li navrojê ji bo 10 yan 15 kêliyan çavê xwe bigre û dirêjkeve.

Westana rûhî:
Ev bi gitî qet kêm na be. Her dem heye.

KÊEYA BIHNDAN Û BIHNSTANDINÊ
Ev wek serêa li sere sibehan xwe diyar dike. Gava rêveçûnê yan xebatê bihna kesê nexwe bi hêsanî diçike.

KÊEYA DAQURTANDINÊ
Ji qirikê parî na çe xwarê. Quxikên dirêj







REHABÎLÎTASYON Û NAVGÎNÊN ALÎKAR




Ev ji bo kêmkirina rûdanên nexweiya polio û postpolîoyê gerek e çalakiya rehabîlîtasyonê were kirin. Her wisa jî, ji bo bêhtirkirina iyana jiyana rojane rehabîlîtasyon pir pêdivî û gerek e.

Xwed fa xr bine..!














Goran Candan

http://www.kurdistan-report.com/?p=8057

 

.

TBN/SERINC/JRENOT:

Min j ev nexwe heye. Gava du sal bm, bi v nexweiy ketim ling min rast seqet ma. Li Swd doktor kurd ortoped Dr brahm Turan ku bi jhatbna xwe ya li war ortopediy li Swd naskir ye, ez ameliyat kirim. Nuha hinek ba bme. Problem ev e ku li Kurdistan nav v nexweiy qet nizanin dibjin 'zarok ji ber LKETINA DERZYAN (!) li damarn esebiyet (snr) seqet bye. L bel rast ev e ku ji ber wergirtina vrusa poliyo'y ye.

 

 

 


Foundation For Kurdish Library & Museum