SEÎD AXAYÊ CIZÎRÎ

1905 - 1957

Home  |  Destpêk  |  Ana Sayfa

''Virane Ankara şehri bugün yeniden saltanatın yeri oldu. 

Kemal Paşa Reis-i Cumhur oluyor ülkeye. 

Bölgeyi iyi bilen Fevzi Paşa İskenderun’da oturmuş Antakya’ya (Hatay) bakıyor. 

Aman aman aman.

Birçok millet Reis-i Cumhur Kemal Paşa’nın değerini biliyor ve onu saygı ile anıyor. 

İsmet Paşa, saltanat tahtına oturuyor.

Bugün yeniden İskenderun ve Antakya’ya bakıyorum, ne güzel şehirlerimiz. 

Ya Rabbi! İsmet Paşa ve Fevzi Paşa’ya zafer nasip et. 

Aman aman aman''

Bu sözlerin sahibi kürd bir ses sanatçısı.. Bu kişi önce dönemin kürd lider ve özgürlük savaşçılarına destek vermek amacıyla şarkılar seslendirdi. 

Ardından doğduğu şehri terk etmek zorunda kalıp, uzun süre yurt dışında yaşadı.

Pek çok kürd sanatçı tarafından saygın bir dengbej olarak kabul edilen ve dillerden düşmeyen birçok şarkıya imza atan bu kişinin çok ilginç bir hayat öyküsü vardır.

Bu kişi Seid Axayê Cizîrî’den başkası değil. İşte kimi kaynaklara göre Seid Axayê Cizîrî ve yukarıdaki parçanın öyküsü… 

Gerçek ismi Seid Mihemmed Salih… 1905’te Şırnak’ın Cizre ilçesinde dünyaya geldi.

Saygısından babasının bulunduğu divanda stran (kürdtçe'de türkülere verilen isim) söylemezdi

Henüz küçük bir çocuk iken müzikle tanıştı. Zira babası bir ses sanatçısıydı.

Kürd kültür ve sanatında dengbej olarak bilinen ses sanatçılığını babasından öğrendi.

Babası gibi sesi güzeldi. Ancak babasının bulunduğu divanlarda saygısından dolayı şarkı okumadı. 

Gerçek ismiyle değil, Seid Hemo ve Seid Axayê Cizîrî yani Cizreli Sait Ağa olarak tanındı ve bilindi. 

Mihemed Arif Cizîrî (Cizreli Muhammed Arif), ve Hesen Cizîrî (Cizreli Hasan) gibi dengebejlerle aynı dönemde yaşandı. 

Anlatılanlara göre Seid Axa çok güçlü bir gırtlağa sahipti. Çok güzel stranlar okuduğu için kısa sürede divanların vazgeçilmezleri arasında yer aldı.

18 yaşında idam kararı çıktı

Dillendirdiği stranlarda kürd liderlerine ve isyancılarına destek verdiği gerekçesiyle 18 yaşında iken 1923 yılında türk meclisi'nde onaylanan 150 kişilik idam listesinde ismi yer aldı.

İdam edileceklerin listesinde adının olduğu öğrenen Seid Axa, Zaxo kentine göçtü.

Zaxo’da yolu Meryem Xan ve Elmas Xan ile kesişen Seid Axa, Irak’ın Bağdat Radyosu’nun kürdçe bölümünde programlara başladı.

Günümüze ulaşan ses kayıtların büyük bölümünü Bağdat Radyosu tarafından kaydedilen Seid Axa, kısa süre içerisinde tanınan bir dengbej oldu.

“Kürd dengbejleri arasında dinlediğim en güzel sese sahip kişiydi”

Güney Kürdistan ’da bir süre kalan Seid Axa, Batı Kürdistan’ın Derika Hemko bölgesine gitti. Burada yaşadığı maddi sıkıntılar nedeniyle bir dönem Fransız ordusunda görev aldı.

O dönem onun gibi Fransız ordusunda olan Karapetê Xaço ile tanışan Seid Axa, çok geçmeden Bedirhan Paşazadelerden Celadet Ali Bedirhan ile de tanıştı.

Kendisi gibi bir dengbej olan Xaço, bir röportajında Seid Axa için, “kürd dengbejleri arasında dinlediğim en güzel sese sahip kişiydi” ifadesini kullandı.

Kürtlerin en ünlü dengbejlerinden Xaço’nun sanatına hayranlığını belirtiği Seid Axa’nın yolu daha sonra kürd siyasi hareketleriyle kesişti.

Türkiye’deki faaliyetlerinden ötürü sürgüne gönderilen Bedirhan, 5 Ekim 1927'de Lübnan'da kurulan kürd örgütü Hoybun (Xoybûn) - Ağrı Direnişi) üzerine stranlar söyleyip kasetler doldurmasını istedi.

Afedildi ama saygınlığını yitirdi

Sosyal medyada "Serhad Eyalet Lordu" isimli kullanıcı ve tarihçilerin verdiği bilgiye göre, Seid Axa da Hoybun örgütünü öven methiye dolu birkaç parçaya imza attı. Bölgede İngiltere Birleşik Krallığı güçleri tarafından hapse atılan Seid Axa, tekrar Bağdat Radyosu’na geri döndü.

Irak’ta iken kimine göre dönemin ses sanatçılarından Celal Güzelses kimine göreyse bir bölge kanaat önderinin ısrarı ile Atatürk ve Cumhuriyet’i övecek bir stran yapması karşılığında af edilmesi ve Atatürk ile görüştürüleceği söylendi.

Bunun üzerine Seid Axa, Atatürk’ü öven bir strana imza atar. Bu şarkıyı okuyan Seid Axa, affedilince memleketi Cizre’ye döndü fakat halk nezdinde saygınlığını yitirdi.

Bir süre sonra Ankara’ya gelmesi için kendisine mektup gelen Seid Axa, o dönem Ankara’ya gidenlerin geri dönmediği endişesiyle tekrar Suriye’ye geçti.

Severek evlendiği eşini genç yaşta kaybeden Seid Axa, Edlayê stranını karısına ithafen yazdı.

Çocukları açlık ve hastalıktan öldü

Eşinin ölümünün ardından ikinci bir evlilik daha yaptı. O evliliğinden yedi tane çocuğu oldu.

O yıllar hem mevsimler kurak geçti hem de Seid Axa arkadaşlarıyla beraber Birleşik Krallık tarafından cezaevine atıldı.

Seid Axa’nın çocuklarının birçoğu açlık ve hastalıktan öldü.

1950’li yıllarda tekrar Bağdat’a dönen Seid Axa, birkaç yıl sonra gırtlak kanserine yakalandı.

Kimi iddialara göre Seid Axa, güzel sesini kıskanan diğer sanatçılar tarafından zehirlendi.

Hastalığından sonra Cizre’ye dönen Seid Axa, bir süre Mardin’de hastaneye yattı ve ameliyat oldu.

Tedaviye olumlu cevap veremeyen Seid Axa, 1957 yılında 52 yaşında Cizre’de hayatını kaybetti.

Vasiyeti üzerine Seid Axa’nın cenazesi Cizre’de toprağa verildi.

İşgalci ve ırkçı islamo-faşist türk lideri Mustafa Kemal Atatürk tarafından 28 Ocak 1937 tarihinde yayımlanan bu belge, kürd sanatçı Said Ağa Ceziri’nin kürdçe müzik kayıtlarının Türkiye’ye girişini ve dağıtımını yasaklamaktadır.

1936 yılında kürd şarkıcı Said Ağa Ceziri, Halep’te iki plak kaydı gerçekleştirmiştir. Bunun üzerine işgalci islamo-faşist Türkiye Cumhurbaşkanlığı, söz konusu kayıtların “zararlı içerik” taşıdığı gerekçesiyle Türkiye’ye sokulmasını ve dağıtılmasını yasaklayan bu kararnameyi yayımlamıştır.

T.C. Başbakanlık Kararnamesi

“Sodm” markalı ve I-256 numaralı, Şeyh Said hakkında okunan kürtçe plağın, zararlı içerikler taşıdığı anlaşılmıştır. Bu nedenle Basın Kanunu’nun 51. maddesi uyarınca Türkiye’ye sokulması yasaklanmıştır. İçişleri Bakanlığı’nın 26 Ocak 1937 tarihli ve 659 sayılı yazısıyla yapılan teklif üzerine karar, Bakanlar Kurulu tarafından 28 Ocak 1937 tarihinde onaylanmıştır.

Cumhurbaşkanı:
K. Atatürk

[İmza]

KURDISH SINGERS

Foundation For Kurdish Library & Museum