uuLêkolîn:

Home |Destpk|Ana Sayfa

 

Beê II

KURDISTAN - BINGEHA ARISTANIYÊ -I-
orea Çandinê - Agrar Revolution

Li Kurdistan cara yek erd hat ajotin cara yek j rawir sewal (heywan) hatin kedkirin

uuuuui u WÊNE: IMS BILDBYRÅ

 

 

 

 

DESTPÊKlisê dunyayê ne!!!!!!!!!!
Berhevkirina Goran Candan

Ageh zanetiya derbareyê lêkolîn û lêgerînên li ser Kurdistana mêjûyî, îro xwe gihandiye gehînekeke nuh. Li ser vê riyê em îro derketine ser riyeke êdî mazin û berfireh: zaniyar û zaniyarî, bi ronahiyeke êdî mazin û berfireh nîanî me didin, ku Kurdistan welatekî pir ê taybet e. Ew Kurdistana ku digotin "bi kêrî titekî nayê", dayik e ji aristaniyê re! Navê welatê me KURDISTAN, her wisan jî "Hîvika Bi Xêr û Bêr/Zêrîn" e. -"Kurdistan ew welat e, ku aristanî jê derketiyê û çûye li rojavê; li sraîl, Yûnan û Rom'ê (Italya), li rojhelê; li Hindistan û Çînê belav bûye." Lê belê îro ji ber xerabiyên dagîrkeran, ji binî ve guheriye û hîç nayê naskirin. Neha berhemên lêkolînên wisan zanîneke kûr û berfireh li ber me ne, ku ev berhemên bêhempa, her yek ji hev cuda, lêbelê hemû jî bi hev re, Kurdistana mêjûyî mîna ûnewarê aristaniyê destnîan dikin. Em îro ba vê dizanin, ku welatê me kevintirîn ûnewarê bajarvaniyê û milletê me jî milletek xwedan dîrokeke pir a kevin e. Ji lew re nifa mirovayetiyê li ser vî xakê pîroz, ji jiyana heywanetiyê derketiye, ketiye di nav jiyaneke mirovatiy de. Dîroknas û antropologên jêhatî yên bijarte (binêre xal 1,2,4,5,8), bi xebatên xwe yên hêja, ji me re gelek spartek û belgename berdest kirine. Ev belgename dibêjin, ku Kurdistana dîrokî dayik û dergûa aristaniyê ye.

 

 

 

 

 

Arkeologan hebna yekem nimneyn naskir yn hilberna andiniy li dor 8500 sal ber opandine.
Li herma Heyva Berdar (Fertile Crescent) gelek creyn giyayn zadn kov hebn; Du ji van giyayn zad genim ce ne.
Ev her du itln zad pa li v herm bn zadn her girng n hilbern.
Gava ava Dcle Firat' bi azneya avdaniy hat bi karhann, hing van yekem cotkarn li ser ruy erd dikaribn li vir dexln mezin bi dest bixin,
ku p niyeke mezin xwed dib. Hing gundn bik bne bajar van bajaran j bne aristaniyeke mezin pde..

 

Tixûbên Hîvika Tzayin (Fertile Crescent) Bi Xêr û Bêr (The fertile Crescent, den bördiga halvmånen, hîlal el-xesîb, bereketli hilal)

Tritticum Dicocciodes, ew genimê bejî ye, ku tenê li ser ruyê erdê, li ûnewarek di navbera 600 ta 1300 meter ji pileya behrê bilindtir, în hatiye. Gava wan jinên li ser xakê Kurdistana dîrokî itlên tritticum dicocciodes vediçinin, hingê mazintirîn orea li mirovayetiyê, orea Çandinê (Agrar Revolution), li dîroka mirovayetiyê li ser vî xakî tê holê.

 

Grûbeke zaniyarên almanî, li sala 1997ê, encama lêkolîn û xebata xwe ya li ser opandina reh û koka genêm, di govara naskirî ya bi navê SCEINCE'î de weand. Ji her e reaparçeyên cîhanê çengeke genim hanîbûn û bi têknîka zaniyariya herî dawîn, bi têknîka DNA'yê, lêkolîn li ser van komikên geniman kiribûn. Di encamê de derketibû meydanê, ku reh û koka hemû genimên cîhanê, ji Newala Çorê, ya li biniya Çiyayê Qerac (Amîda/ Diyar-bekr) e. Anku cara yekem li wê derê genim hatiye çandin.

 

 

 

Kurdistan ew welat e, ku aristanî jê derketiyê û çûye li rojavê; li sraîl, Yûnan û Rom'ê (Italya), li rojhelê; li Hindistan û Çînê belav bûye.

 

 

 

 

 

 

 

 

KURDISTAN a P-tarx (Pre-historic) - HVIKA XRBR a ZRN(*), (The GOLDEN Fertile Crescent)...

_______________
*): Hvika Xrbr a Zrn (The GOLDEN FERTILE CRESCENT) ew dever e ku yekem newar pkeftina and ya mirovayetiy ye, ango aristaniya yekem li vir ava bye ji vir li hem dunyay belave bye. Ji ber v yek, ev qada taybet ya li ser pita devera ku j re dibjin Hvika Xrbr, Hvika Berdar (Fertile Crescent) nav HVIKA XRBR A ZRN wergirtiye. Di drok de yekem car li vir b ku itil (fdan) hatin andin, heywan ked bn yekem gund civak hatin avakirin (SCEINECE 1411997)

W gav hem zanna aristaniy ji vir derketiye, ji devera Hvika Xrbr ku ji Isral' ta Kendava Basra'y' li bar wek hvikek an kevanek dirj dibe. Ciy her girng v 'kevan' j ew ciy ku li ser pita kevan ye ku j re dibjin: Hvika Xrbr a Zrn.

Someriyn ku aristaniya destpk li devern oln Bar ya ku ro j kevirek l tunne ava kirin, dibjin ku "ew Kasstn ji bakur hatibn em hn andin avakirina civaka mirov kirin". Ango, zanna avahiya aristaniy ekere ji Bakur hatiye w der..

 

 

Hvika Xrbr/Berdar (The Fertile Crescent)

 

 

 

 

Erdê andbar l Kurdstan hem pir e hem j freh berhemdar e. Mirov dikare li nav salek ar (4) caran berhem hilberne. Loma ji seranser3e Kurdistan re dibjin Hîvika Biber/Têzayî (bereket) y zrn.
Bi ngilz, (Golden Fertile Crescent). Bi titk: Bereketli Altn Hlal)
'

 

 

 

Li gor lêkolînên arkeolog û dîroknasan, yên ku cara yekê hunera çandinê hîn bûne, jinên Kurdistana mêjûyî ne. aristanî bi destê jinên vî welatî zaye (b:e xal 3), jinên vî welatî cara yekê erd ajotine. Her bi vî awayî encama vê lêkolînê nîanî me dide, ku mazintirîn orea mirovayetiyê, orea Çandinê (Agrar Revolution), li ser vî xakî bûye. Cara yekê li ser vî welatî erd hatiye ajotin û nan cara pêîn li vî welatî, li ser ew "kevir û berdên ku ji ber agîr û duyê re û tenî bûne", hatiye pahtin. Cara pêîn lawir (heywan) li ser vî xakî hatin kedîkirin (orea Kedîkirinê/ Domestication of Animals). îr li vî welatî cara yekem heyvan bû, bû mast û penîr (orea Heyvankirinê/ Pastoral Revolution) û yekemîn têger, dolab/çerx li mêjû - yek ji mazintirîn orea Têknîkî ya Zanistî ya pêîn - li ser vî xakî hat pevxistin (orea Teknîkî ya Zanistî ya Peîn / The Scientific Technical Revolution).

 

 


 


Di sala 1960'î de, li nêzîkê Gola Wanê bi encama kolandina erdê, goristaneke kevnare derketiye meydanê, ku tê de tgereke/dolabeke erebeyê derketiye. Ev tger bi metoda C-14 hatiye analîzkirin û hingê derketiye meydanê, ku temenê vê tger ê nêzîkî 5000 sala ye.

Hem van komponentên mêjûyî yên dîroka pêdeçûniya mirovayetiyê, xwe li ser xakê Kurdistana Mêjûyî (Ancient Kurdistan) digehînin hev. Di kovara zaniyarî ya bi navê NATURE'ê de, berhemên lêkolîna grûbeke zimannasan hatiye belavkirin. Van zimannasan, di encama xebata xwe ya bi 15 salan dirêj de, li dor 100 zimanî li komputerek civandine ser hev û pitî lêkolînên dûr û dirêj derketiye meydanê, ku koka zimanên Hind-Ewrûpî, xwe digehîne Kurdistanê. Nuha li pey vê encamê em tdigehin, ku çima gelek gotinên me yên kurdiya kevin (Avesta) hema di hema zimanên Hind-Ewrûpî de hene.

Yekemîn xurakê kontrolkirî, pez bûye. Mirov cara pêîn pez ji xwe re kirine xurakê her dem berdest. Li Baûrê Kurdistanê, li nêzîkê bajarê Hewlêrê niviteke kevirî hatiye dîtin, ku ev wek yekemîn menuyê lokantayê/restorantê ya herî kevin têt zanîn. Temenê vê nivitê tê diyarkirin, ku li dor 5000 salî ye. Di yekemîn rêza vê menuyê de, ev xurak hatiye nivîsîn: "birinc û pîvaz di nav xwîna berazî de kelandî"

 

 

 

 

 



Her wisan orea Heyvankirinê (Pastoral Revolution) jî li ser vî xakî qewimiye. Hin teorî û belgeyên zanistî nîanî me didin, ku Kurdistana dîrokî, ûn û warê heyvankirina îrî bûye: orea Heyvankirinê, anku çandina bakteria di nav îrî de û her weha jê durustkirina mast û penêr, ev huner jî, cara yekê li ser vî xakî hatiye kirin. Bi vê oreê re jî, aristanî li ser ruyê erdê belav bûye. Gava mirov hîn bûne, ku ji xwe re kekê/çortan durust bikin, hingê karibûne, bêyî astenga birçîbûnê, riyên dûr û dirêj herin û bi xwe re zanîna çandinê jî, li ser ruyê erdê belav bikin. Bi gotineke din; kek û çortan, ardû û benzîna belavkirina zanebûna çandinê ya li ser ruyê erdê bûye.

Bi kurtî, cara pêîn lawir li ser vî xakî hatine kedîkirin. îr li vî welatî cara yekem heyvan bûye û jê mast û penîr çêbûye. Yekemîn têger, çerx/dolab jî li mêjû, li ser vî xakî hatiye pevxistin. Weku têt zanîn, bi pevxistina têger, çerx û dolabê, orea têknîkî, weke aîtê dest bi pêdeçûnê kiriye. Anku yekemîn orea Têknîkî ya Zanistî (The Scientific Technical Revolution) jî her li ser vî xakî qewimiye.

Bi gotineke din; Kurdistan; bingeha avabûna çand û aritaniya Mezopotamiya'yê ye.

 

Genim - Xuraka pîroz a XweDAyî ye. Sumer ji nan re digotin; NAN-DA

 


MAZINTIRÎN OREA LI DÎROKÊ - OREA ÇANDINÊ

Li jêr ronahiya van spartek û belgenameyên zaniyariyê, em guh bidin çîroka zayina aristaniyê li ser xakê Kurdistana kevin.

Encama lêkolînên derbareyê reh û koka nifa mirovan, nîanî me dide, ku koka me mirovan, ji reeparçeya Afrîkayê ye. Li demên têvel, li Hebeistan (Etopia) û Kenyayê, hin qaqotên mirovên ji serdemên kevin, wek, Australopithecus Afarnesis, Australhopitecus Robustus, Homo Erectus, Homo Habilis, hatine dîtin, ku ev çend ji spartek û belgenameyên vê bîr û baweriyê ne. Lê em ê ji vê pê ve, li ser vê mijarê ne rawestin, ji lew re mijara me ya sereke; Kurdistana kevn û domanên mêjûyî ya li ser vê cografyayê ye.

 

 

 

 

Tixûbên Hîvika Biber/Têzayî (bereket) li gor egîptologan habibû vegotin- Li v wney Dr Klaus Schmidt ji Ensttuya Arkeolojiya Alman DAI

 

Li gor encama lêkolînên zaniyariya nûjen, dema ku bav û kalên me yên herî pêîn, nifa me mirovên Homo Sapiens, ji reeparçeya Afrîkayê derketine û li herêmên nêzîk belav bûne, hingê Heyama Neolîtîkî - destpêka serdema berdî - bûye. Ta ku mirov xwe gihandibûn vê serdemê, weke lawir û sewalan di jiyananeke sext û dijwar de dijiyan. Xurak nîn bû. Weke refên kulî, li der û dorê, çi bi destê wan biketa dixwarin ne dihitin; pisîng, seg, mik, kurm, eytanok, giya û hwd. Dema titê xwarinê li der û dora wan ne dima, hingê jî ciyê xwe diguhestin û ji wir diçûn ûnewareka din. Koçerên nêçîrvan bûn. Çek û pûsatên wan, dar yan jî rim û tîrên serî bi heste bûn. Lê zivistanên sar û dirêj nêçîr ne dibû. Hingê weke mûriyan çi titên xwarinê bi ber wan keta, bihar, havîn û payizan ew didane hev. Hem nêçîrvan û hem jî berhevkar bûn. Jin li ber koza êgir li bendî hatina mrên, ku çûbûn nêçîrê diman û sexbêriya zaruyan dikirin.

 

 

Core Area: Herêma navokî, wate: ji vir belave bûye bo hemû dunyayê

Hîvika Zêrîn (Golden Crescent, Bereketli Hla) bo vê derê dibêjin ji ber ku ev hîvikek e bik e li ser pita hvika tzayn (Fertle Crescent) ye.
Vekoler, lkoler dibjin ku genim li ser ruy erd cara yek li vir hatiye andin.

 

 



Li gor teoriya zaniyarî ya Dîroka Pêdeçûna Mirovayetiyê, rojek gava jinên li ber koza êgir dimeyizînin, ku wan tovên genimê bejî, Tritticum Dicocciodes ku jê çend kulm ji bona qt zivistanê ji xwe re komkiribûn, di ciyek bi nm av de dsan în tên, hingê jin ew li erdê vediçinin. Bi vî awayî, ew xwarina ku aristaniyê dizêne, bi destê jinên vî welatî tê holê. Arkeolog û lêkolînerên pêde û naskirî yên wek Gordon Child, ku xwediyê berhema bi navê Li Dîrokê Çi Qewimî? 1942, (b:e xal 3) û Robert James Braidwood ê xwediyê lêkolîna bi navê Lêkolînên Pêtarîxî Yên Li Kurdistana Iraqê, 1960 bi spartek û belgenameyên lêkolînî yên li Kurdistanê, hatine vê encamê. Newala Çorê li Amîda/ Diyarbekrê û gundê Çermo li navbera Kerkûk û Silêmaniyê, yek ji yekemîn ûnewarê çandina genêm û xwedîkirina lawir û sewalan bûne. Weke li jorê hat nimandin, ûnewarê yekemîn a çandina genêm, bi têknîka zaniyarî ya herî nûjen, bi lêkolîna DNA'yê hatiye pitrast û îspatkirinê ku "kok û rehê tevayiya geni mên li cihanê, ji Newala Çorê, ji Amîdayê hatiye."

 

 

 

Zanebûnên andin /(kultur) ji Rojhilat ber bi Rojava'yê ve diherike. and hd hd ji Kurdistan (bakur Mezopotamyay) ber bi rojava ve diherike

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pirsnasiya, etîmologiya peyva "genim"

Peyva "genim" bi kurd di wateya "destpk" de ye. yan j, "zayin". Li ynaniya kevin j heman peyv e: "genima/genimata". Ev peyva ynan ji peyva kurd ya "genim" hatiye.

end peyvn ji heman reh honand ev in :

"Gen" wek li peyva "genetk"
"G/Jen"wek li peyva "jnokolog"
"Geness" wek li yekem sreya tewrat ku wateya w "destpk" ye.

 

Peyva kurd genim di ferhenga ynnaniya Kapadokya'y de j heye:
Herma Kapadokyay ku li Anatoliya navn dikeve, di nav tixbn kevin n Kurdistan de ye.
Kurdn Kapadokya'y j hene ku van kurdan war xwe ne terikandine nene ber bi rojavay.
Ew ben xelk ku ji Kapadokya'y ne ber bi rojavay ta ku Ynanstan, ew
ji xwe re gotine ynan bne ynan. Ev rdana kokirin li dawiya serdema erxa kevr (late neolithic)
r daye.,
Peyvn can, gen genetk j ji v heman peyv zayiye.. Koka peyva ZAYIN bi xwe peyva genim e..
Her wisa koka jin, jiyan.. Koka peyva GIYAN (=jiyan) di KURDYA BAR de. j ev peyv e.

 

 

 

 

 

..

 

 

 

KEDÎ- Û XWEDÎKIRINA LAWIRAN (heywanan)

Nêçîrvanî û berhevkariya her xurakek û paê jî çandina genêm û itlan, van jîndarên hov kiriye goran, dêman, nitecih û "mirov".. Îklîma nerm û germ a det û zozanên Mezopotamiya Bakurî (Kurdistanê), bûye bihuteke li ser ruyê erdê ji bo van mirovên her dem zikbirçî û hovane. Gava ew xwe hînî çandinê kirine, hingê zikê wan têr bûye û mejî jî dest bi cî-bicîkirina kar û barê xwe yê hizirî û fikrî kiriye. Gava zik her roj bi sîstematîkî û bi ewletî hatiye dagirtin, karguzeriya hizira mejî jî dest bi xebatê kiriye. Hingê çavê wan vebûye û li der û dora xwe mîna mirovan temae kirine, ne ku weke sewalên tim zikbirçî li pey xurakê bûne. Anku hinek bihna xwe vedane û li rewa der û dora xwe meyizandine û xwastine titên li der û dorê, xwezayê, fêm bikin û vebêjin. Xwastine jiyanê fêm bikin. Ew hewa û bayê xwe ên zozanên Kurdistanê jî, ji van mirovên seretayî û destpêkî re bûye weke Baxê Îrem - buhuta li ser ruyê erdê.

 

 

 

 

Yekemîn xurakê kontrolkirî, mîh bûye. Pez bi hêsanî li hev kom kirine û ew li dehl û ikeftan kom û bend kirine. Li gor pêwîstiyê jî, ew ser jê kirine. Gava di war xwedîkirina pezî de xwe gihandine hinde pêzanînan, hingê dest bi kedîkirina berazan, mirîk û amiyan j kirine. Her bi vî awayî hêsp jî ji xwe re bend û kedî kirine.

 

 



Em nuha ji pênûsa nivîsevan û lêkolînerê amerîkî yê pir hêja û bi rûmet Harry G. Nickles, rola Kurdistana dîrokî ya di zayina aristaniyê de bixwînin: "Ji bakurê bajarê hevdemî, bajarê Bexda'yê axa Kurdistanê destpêdike. Ew welatê xwedî gir (til) ku çarmedor bi hehînayî û xwedî îklîmeke xwe e, li nav herêmên Iraq, Iran û Tirkiyê dikeve. Li wir ne çi bajarên grîng ên nûjen û ne jî bermayên dîrokî (A) yên wisan berçavî hene. Jiyana gundiyên vî welatî hema bi sedan sal e ku piçek jî ne hatiye guhertin. Lê belê ji hêla mêjûyî ve Kurdistan xwedî taybetiyeteke bi serê xwe ye. Titê ku vê herêmê ji ciyê din cihê dike, di mêjûya aristaniyetê de bûyera xwurakê - bûyera çandina itlan û kedîkirina lawir û sewalan e. Li gor hemû materiyal û spartekên arkeolojîkî yên li ber dest, ev gavê mezin, cara pêîn li ser ruyê erdê, li vî welatî hat avêtin. Cara yekemîn, bi vê pêketina li Kurdistanê, mirov xwe hînî çandin û kedîkirinê kirine û her bi vî awayî bi êweyeke herdemî bidestxistina xwarinê ji xwe re ewle kirine û bi v away herdemî bûne xwedîxurak. Bi vê bûyerê re bingeha hemû aristaniyê hatiye lêkirin û riya avabûna gund, bajar, netewe, ahînahî, hunera nivîsînê, wêje, qanûn û zaniyariyê vebûye.

 

 

 

Kes nizane, ku rengê van yekemîn cotkarên kurdan çawa bû, çermê wan çi reng bû û bi çi zimanî dipeyivîn. Ev mirov bi hezaran sal berî destpêka dîroka me hatibûn jibîrkirin. Em îro ewna, bi riya agahdariya bermayên pir kêm û kurt û bi riya materiyalên pûç û riziyayî, ku mirov li bin ew girên, ku jê re dibêjin til (B) û li Rojhilata Navîn hema li her der û berê têt dîtin, nas dikin. Lê belê hin hestiyên mirov û lawiran, perçena ji alav û navgînan û teneyên zadî, zaniyariyan didine me, ku ev mêr û jinên li rojgariya dîroka kevin, (C) rewa mirovayetiyê ji bînî ve ser û bin kirine û mirovayetiyê ber bi, jigirêdayîmayina bi xurakên diyariyên ji xwezayê, ta desthilatdarî û kontrolkirina hebûna xurakê bi herdemî ve birine.

 

Akre - Bar Kurdistan

 

Ev bi hezaran sal e, ku mirov hatine ser ruyê erdê, lê awayê peydakirin û bidestxistina xurakê wan ji destpêkê ve ye, ku her weku xwe maye û hema qet ne guheriye. Mirovên kevin di nav refên biçûk de dijiyan û li xwezayê çi tit bi destê wan keta wî dixwarin. Jin û zaro fêkî, dan û zad berhev dikirin, reh û kokên giyê ji erdê radikiandin û lawirên nekedî yên wekî kûsî û eytanokan, ku bi hêsanî dikaribûn bigirin ji xwe re digirtin. Mêr û peya jî diçûn nêçîra ew ajel û sewalên ku dikaribûn bikutana. Carina xwarina wan pir bû, lê belr birçîbûn her dem li ber deriyê wan digeriya. Gava refê van mirovên kuvî, xurakê, ku bi dest xistibûn dixwarin û gava titekî xwarinê li dewr û berê wan ne dima, hingê ji wir bar dikirin û diçûn û koçê ciyekî din dikirin.

 

 

Pir hêdî hêdî, di navbera zemaneke dirêj wek bi deh hezar salan, mirov têknîka peydakirin û bi destxistina xurakê xwe batir kirin. Ji xwe re alav, navgîn û çekên batir peyda kirin. Di nêçîrê de jêhatîtir bûn û zanebûna wan a li ser giya û hêinahiyê pirtir bûbû. Hema bi nêzîkî 9000 sal berî Îsa'yî, êdî hin refên mirovên kuvî, bêyî ku koçê vir û wir bikin, xwe hînî jiyaneka dêmanî kiribûn. Ev yek tenê li wan dewr û berên dunyayê diqewimîn, ku li wan deran ne serma û ne jî germayiyeke xedar hebû û yek ji van ciyên ku ji van mirovên kuvî re bûbû Baxê Îremê; Kurdistan bû. Li vî ciyî pez li nav mêrgên xwedî trgiya û hêinayiyên bilind - ew giya û hêinayiya îroyîn, ku em jê re dibêjin genim ê bi simbil ku teneyê zadî dide- ji xwe re diçêriyan." (Ç)

 

Cehdasûk - genimê bejî



Bi kurtî: Kurdistan buhuta serzemîn bûye.


R
astiya ku Kurdistan dayik û dergûa aristaniyê ye, ne titekî wisa nû ye, ku hîna nû hatiye zan/kifkirin û gotin. Ev rastî hema nêzîkî sed salan, e ku li ser devê zaniyarên pêde û bijarde yên hevdemî ye. Ji Darwîn'ê bigire, ku gotiye "dibe ku hesp cara yekê li bakura Mezopotamyayê hatiye kedîkirin", ta programên radyoyî û televîzyonî, pir caran, pîspor li ser vê rastiyê leqirdî kirine û hîna jî dikin. Lê belê hemû jî, dema li ser vê mijarê dipeyivin, kes gotina Kurdistanê nahêne ser lêvên xwe û na bêje "Kurdistan". Hemû jî, ji ber astenga ramyarî û siyasî, gotine û dibêjin yan "bakurê Iraqê", yan "Mezopotamiya" yan jî "Baûrê Rohelata Tirkiyê". Titê ku vê têksta li ber me (têksta Herry G. Nickles) ji wan ên dinan cihê dike ew e, ku li vê têkstê, nivîsevanê hêja û bi rûmet ê amerîkî Harry G Nickles, li her xal û ciyên girîng, v î rastiyê ne veartiye û navê Kurdistanê zikir kiriye!

Ev nivîsa Harry G. Nickles, li sala 1969ê hatiye nivîsîn û kad û behsa xebata grûbeke zaniyarên amerîkî, ya li bin serokatiya arkeologîst Robert J. Braidwood û Bruce Howe ji University of Chicago dike, ku ev grûba arkeologan, sala 1948ê çûne Kurdistana Baûrî û gundekî Kerkûkê, ku jê re dibêjin Çermo. Li vî gundî bi kolana erdê bi 7 meter û nîv lêkolîneke arkeologîkî kirine. Di encama vê lêkolînê de tgehtine ku, berî zayina Îsa'yî bi nêzîkî 7 hezar salan, li vî gundî, mirov erd ajotine, lawir û sewalan xwedî kirine. Anku bêhtir ji 9 hezar salan berî zemanê me.

 

 

 

Vêca li vir em dixwazin li ser vê yekê vî titî bibêjin: Ta nuha, ji ber hin sedemên neyînî û menfî, lêkolîner û zaniyarên me kurdan, nikaribûne li ser dîroka me lêbikolin û binivîsin. Lê belê ji vir û pê ve, me hêvîdariyeke mazin heye, ku zaniyar û rewenbîrên milletê me, bikaribin xebat û lêkolînên layiqê dîroka milletê me yê wisan kevin û wisan mazin bikin û em titên welê, ne ji devê xelkê bibihîsin. Xwezî bi wê rojê ku, me berî her kesî arezayî û haydarî ji van titan hebûya.

 

 

Bo wneyeke din bibn - bitikne vir

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gîsnê kurda li rojgariya mêjûyî navdar bûye.



Her kes däzanî ku kurd bi berhemhênan û hilberînê ve mijûl dibûn- Somerî bo kurdan digotin "go-tî" ango mirovê xwedî ga(yê) cot

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kurd bi azneyn hezaran salan ber erd diajon

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kurd ji 7 ta 70 salî berhemhêner in.

 

 

 

 

 

 

"Kurdan itla genm kif kirin ew veguherandin kirin xwarina sereke ya mirovahiy. Van vedtinan pir xizmeta droka mirovahiy kiriye. Kurd yekem netewe ye ku mafn crann xwe nas kiriye. Ev li ser kln (tabletn) kevn xuya dike ".

Droknas Navdar.
Dyakonov (1915-1999)

 

 

 

 

 

 

Paley - anda her p ya komaleyetiy

 

 

anda HER P ya komelayetiy PALEY ye v and huner kurd dan destpkirin:

 

Hey pale, pale, pale - das li mal betal e .

 

 

 

 

 

 

 

 

ÇEND IROVE/ JÊRENOT:

A: KELEHA AMÎDA'YÊ (Diyar-î Bekr) ku 5,8 km dirêj e, 17m bilind e û 4m jî berfreh e- ku pitî Keleha Çînê li dunyayê duwemîn e - li sala 349ê Pitî Zayinê', ji hêla Qeyserê Romî (Îtalya) Justinianus hatiye restorekirin.

B: TIL (gir), wek li keviya bajarê Amîda Girê Elo (Til Elo), ku sala 1928, dewleta Tirkiyê vê girê vekir û çi materiyal û spartekên (delîlên) dîrokî hebûn jê derêxist û bir ji holê rakir.

C: JIN. Li gor vî zaniyarê hêja yê awûstraliyayî Gordon Child, mirovê ku cara yekemîn itl li erdê daniye û zad ajotiye, jinên li Kurdistana dîrokî bûne.

Ç: GOVARA ZANIYARIYÊ. Sal 1997, hema 30 sal pitî ku ev nivîs hate nivîsîn, govara bi nav û deng SCIENCE (zaniyarî - ISSN:0036-8075) li jimareyek (971114) xwe, encama xebata grûbeke zaniyarên almanî nivîsî. Ev grûba zaniyarên almanî, çengek genim ji her hêlên dunyayê hanîbûn û li ser lêkolîn kiribûn. Li gor zaniyariya nûjen a DNA'yê tgehtibûn ku kok û rehê genimên li çarmedora dunyayê, ji Çiyayê Qerej ("Qerecdax"), ji herêma Amîda'yê (Diar-î Bakr - bajarê xwedî zebeên hût) ji Bakurê Kurdistanê hatiye.

 

 

 

 

ÇAVKANÎ - SPARTEK - BINERETIN - BELGENAME:

1 - Darvin, Charles/ The Origin of Species, 1859. (çavkaniya derbareyê Kedîkirina Ajel û Sewalan - hesp. Kedîkirina Ajel û Sewalan / Domestication of Animals).

2 - Wigram, Edgar T. A./ The Cradle of Mankind - Life in Eastern Kurdistan, London 1914. (çavkaniya derbareyê Avabûna Mal, Gund û Bajarên Yekemîn li cîhanê)

3 - Child, Gordon/ What Happened in History, 1942. (çavkaniya derbareyê dîroka çandinê bi destê mirovên (jinên) Kurdistana dîrokî: Þoresa Çandinê - Agrar Revolution)

4 - Braidwood, Robert J. / American Anthropological Association, University of Chicago, The Jarmo Projekt 1948. (çavkaniya derbareyê çandina genimî û kedîkirina ajel û sewalan - Agrar Revolution / Domestication of Animals)

5 - Braidwood, Robert J. Howe, Bruce/ Prehistoric Investigation in Iraqi Kurdistan, 1960, (çavkaniya derbareyê Þoresa çandina Genimî û Kedîkirina Ajel û Sewalan - Agrar Revolution and Domestication of Animals)

6 - Nickles, Harry G/ Middle Eastern Cooking / The Food That Launched Civilisation, 1969. (çavkaniya derbareyê çandina genimî û kedîkirina ajel û sewalan - Agrar Revolution / Domestication of Animals)

7 - SCIENCE, Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting, 1312-1314, 14-11-1997. (çavkanî, spartek û belgenameya zanistî derbareyê reh û koka genimê cîhanê ji Çiyayê Qerac -Amîda- têt.

8 - Prof Stuart Piggot/ The Beginnings of Wheeled Transport System. Scientific American, July 1968, p. 82-90. (çavkaniya derbareyê pevxistina yekemîn dolab/çerx li mêjûyê mirovayetiyê).

9 - The origins and spread of agriculture and pastoralism in Euroasia

10 - Nature. Autumn 2003, (...)

11 - Încîl; Afirandin (2, 8 - 15), Her wekî din jî nimandinên Pirtûka Pîroz a Kevin derbareyê Horiyên Herranê.

12 - Profesor Swd Johan Hultin: Derga temam aristaniy - Zozann iyay Qerec e


Spasî ji bo: Dr Vera Beaudin Saeedpour Seroka Kitbxane & Muzexaneya Kurdî li New York'ê. Dr Sunil Sharma Pîsporî Herêmî ya wêjeyî li Zankoya Harvard University. Dr Peggy Pearlstein Pîspora Herêmî ya wêjeyî li Library of Congress, Wangton DC, Temoyê Zêrîn Mamosteyê kurdî Li Huddîng'ê, Swêd, Rohat Alakom lêkolîner, Mehdi Zana nivîsevan. Kenan Fanî Dogan lêkolîner, Dr Selaheddîn Rastgeldî lêkolîner. Beston Nore lêkolîner, Diako M nivîsevan, Hamid Kilicaslan lêkolîner, Kayfi Asad wergêr, Madhat Kakei hunermend. Maria Stenmark karkenar, Besna A. xwendekar, Robin Candan, xwendekar, Ali Karduxos, lkolner, Ynanistan.


- HEVPEYVÎNA RADYOYA KURDÎ Li AWÛSTRALIYAYÊ bi Goranê Cano re Li Ser Mijara ku: "KURDISTAN - Bingeha aristaniyê Ye" : BE 1 / BE 2

 

 

Tenr tenrvanek.. BZ 600

 

 

 

 

 

 

 

 

 



Dirbeke tenrvana li ber tenr ya ku ji heriy (Terracotta Punic) hatiye avakirin li Muzexanya Kartaca'y li Tnis a royn

Lbel ev hunera nanpahtin ji hla xelk berber (amazix) ve li saln 1300' BZ ji Kurdistana mjy hatiye birin bo Afrka'ya Bakur.
Kartaca j ew bajar e ku xelk berber (amazix) bi nav kurd ava kiriye: Ciy Kurd (Kurda Ca). Bajar li ser girava li
Behra Sip ya bi nav Kreta (Girit) j her wisa bi nav kurd hatiye avakirin.

 

JINEKE NANPJ / TENRVAN LI BER TENR
Ev dirb (ekl) dmeneke pahtina nan ya di tenrek de nan me dide. Tenr ji ax, axa hikkir tt kirin:
Jinek bi hevgirdana Rojhilata navn nanek hildide ser dwar hla hundir firna tenr ku ji ber ve hatiye germkirin.
Ev dmen ji 2500 sal zdetir kevn ku ji sedsala 6'an Ber Zayin ye, hna j li gelek devern Kurdistan tt dtin.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

"Ji ber ku erdnigariya bi hezaran salan a ku kurd l dijn ji bo andin xwedkirina ajelan guncaw e,
kurd di kar andin xwedkirina ajelan de pir pkeft ne."

Ferhenga Anskloped ya Brockhaus & Efron 1890-1907

 

 

 

 

 

 

 

 

Ser tr riman ji maddeyn hik dihat kirin

Rim ekek kevnar e ku ji kevir heste aqmaq (obsisian) ji sapek t kirin timtim ji metal an hin ji maddeyn din n hik pk t.
Ji bo avtin an lxistin ya li dema nr an j er e.
Van her du ser riman ku li Almanyay hatin dtin, rimn her kevn in 400 000 sal kevn in. Van alavan (amran) ji bo nra hespan ji hla mirovn kevin Homo Heidelbergensis hatine bi
karhann.

 

Li Kurdistan' di v serdema n de j bo berhemhanna xurak and, hna azneyn (metodn) kevin tne bi karhann.

 

FERHENGOK:

Ajel: animal (hayvan)
Alav:
tool (alet, araç)
Aît:
avalanche (çig)
Aîtî: avalanche-like (çig gibi)
Atî: peace (bari)
Ardû: fuel (yakit)



Baxê Îrem: Garden of Eden (Irem Bagi)
Berd: stone (ta)
Bûyer: occurence (vakia, olay)

 

Cûre: kind, variation (çeit, varyasyon)



Çerx: wheel (tekerlek)
Çandin: cultivation, growing (ekim)

 

Dêmanî: settled (yerlesik)
Dolab: wheel (tekerlek)

 

Ewleyî: safety (emniyet)

 

Heyam: epoch (çag)
Heste: flintstone (çakmak tai)
Hevdemî: modern, contemporary (çagda)

 

Kedî: tame (ehil, evcil)



Lawir: heywan

 

Mijar: topic (mevzu, konu)
Mêjû: history (tarih)

 

Navgîn: instrument (alet, araç)
Nêçîrvan: hunter (avci)

 

Pêzanîn: experience (tecrübe, deney, sinamak)
Pile: level (seviye, düzey)
Pîspor: expert (uzman, mutehassis)

 

Qerej: barren (kiraç)

 

Reeparçe: continent (kita)

 

Sexbêrî: treatment (bakim)
Spartek: evidence (mesned, dayanak, delil)
Sewal: animal

 

aristanî: civilisation (medeniyet, uygarlik)
itl: plant (fidan, bitki)



Têvel: different (muhtelif, degisik)
Têger: wheel (tekerlek)

Vegotin: to describe (tasvir etmek)

Xurak: provisions (levazim)
Xweza: nature (tabiat)

 

Zad: sead (tahil)
Zaniyarî: science (ilim)

 

---------------------- o ----------------------


JÊRENOT/ SERINC/ TÊBÎNÎ:

- Heger we agahdarî yan jî belgenameyek otantîk (çi nivîskî û çi jî fîzîkî) a li ser vê mijarê hebin, heger hûn ji çakiya xwe me pê agahdar bikin û heger we keys û mecal jî hebe, ewna ji bo xatirê dewlemendtirkirina çanda kurdî bigehînin ber destê me, emê pir dilxwe û bextiyar bibin:

Navnîana Me Ev e:

Kurdish Library House - SARA
Dalag. 48
SE-113 24 Stockholm
SWEDEN

E-Maîl:
info@saradistribution.com
www.saradistribution.com

 

COPYRIGHT: HEMÛ MAF (ÊN WÊNEYAN) PARASTÎ NE
Kopîkirina Bê destûr qedexe ye!

Ev wêne ji Govara SCIENCE'ê hatine kirînê. Loma heger kesek bixwaze van wêneyan
li derveyî vê maqaleyê dîsan biweîne, divê ji vê govarê DESTÛR werbigire.

 

01.03.2001

Goran Candan

(Ev vekolna min pa li rkefta adar 2003 li kovara swd ya bi nav Tidskriften C hatiye weandin.)

 

 

 

 

 

 

VETETS HEMLAND
(Nitiman Genm / Budayn Anavatan)


MJÖLK - Den magiska drycken i det kurdiska köket

 

ALLT OM MAT

 

PASTORAL REVOLUTION

HISTORISKA KURDISTAN
- De första böndernas land

 

HISTORCAL RUINS OF KURDISTAN


KURDISTAN - Welat pemnan

 

ALFABEYN KEVIN

 

Dmahî:

BE II

BE III